Önyargı Atlası

Kayıptan Kaçınma

İnsanların bir şeyi kaybetmenin acısını, eşdeğer bir şeyi kazanmanın sevincinden psikolojik olarak daha güçlü hissetmesi eğilimidir.

Prospect Teorisi

Daniel Kahneman ve Amos Tversky'nin, insanların risk altında nasıl karar verdiğini açıklayan; kazançların ve kayıpların farklı bir psikolojik ölçekle değerlendirildiğini gösteren davranışsal ekonomi modeli.

Kazananı Satma, Kaybedeni Tutma Eğilimi (Disposition Effect)

Yatırımcıların değeri artmış varlıkları görece erken satıp, değeri düşmüş varlıkları görece uzun süre elde tutma eğilimi; İngilizce adıyla disposition effect.

Batık Maliyet Yanılgısı

Geri alınamayacak, zaten harcanmış bir maliyeti, gelecekteki kararları etkilemesine izin vererek dikkate almaya devam etme eğilimidir.

Kumarhane Parası Etkisi (House Money Effect)

Yatırımdan elde edilen kârı 'kendi paran' değil 'piyasanın parası' gibi görüp, o kârla normalde asla almayacağın kadar riskli pozisyonlara girme eğilimidir.

Kaynak gerçek paralı laboratuvar deneyleridir; yatırım bağlamı öne sürülen bir benzerliktir.

Pişmanlıktan Kaçınma (Regret Aversion)

Kararın kötü sonuçlanması hâlinde hissedilecek pişmanlığı önceden düşünüp, kararı buna göre ertelemek ya da seçmek; İngilizce adıyla regret aversion.

Çerçeveleme Etkisi (Framing Effect)

Aynı bilginin kazanç ya da kayıp olarak sunuluş biçimine göre farklı karar verilmesi; İngilizce adıyla framing effect.

Çapalama Etkisi

Bir kararda karşılaşılan ilk sayının, sonraki tüm değerlendirmeleri bilinçsizce etkilemesi eğilimidir.

Kart yalnız ilk sayının sonraki sayısal tahminleri etkilemesi tanımını kullanır.

Zihinsel Muhasebe (Mental Accounting)

Aynı miktardaki paraya, kaynağına ya da zihninde ayırdığın 'hesaba' göre farklı değer ve risk toleransı atfetme eğilimidir.

Ödeme Acısı (Pain of Paying)

Para harcarken hissedilen psikolojik rahatsızlıktır; kredi kartı gibi finansman yöntemlerinin bu hissi zayıflattığı, nakit ödemenin ise güçlendirdiği öne sürülür.

Aşırı Güven Yanılgısı

Yatırımcıların kendi bilgi, beceri ve tahmin yeteneklerini gerçekte olduğundan daha yüksek değerlendirme eğilimidir.

Kontrol Yanılsaması (Illusion of Control)

Sonucu büyük ölçüde şansın belirlediği durumlarda, kişinin sonuç üzerinde gerçekte sahip olduğundan fazla etkisi olduğuna inanması; İngilizce adıyla illusion of control.

İyimserlik Yanlılığı (Optimism Bias)

Olumlu olayların kendi başına gelme ihtimalini başkalarına göre yüksek, olumsuz olayların ihtimalini ise düşük görme eğilimi; İngilizce adıyla optimism bias.

Planlama Yanılgısı (Planning Fallacy)

Bir işin süresini, benzer işlerin geçmişteki gerçekleşmelerine bakmadan olduğundan iyimser tahmin etme eğilimi; İngilizce adıyla planning fallacy.

Sonradan Bilmişlik Yanlılığı (Hindsight Bias)

Bir olayın sonucu öğrenildikten sonra, o sonucun baştan belli olduğuna ya da kolayca tahmin edilebileceğine inanma eğilimi; İngilizce adıyla hindsight bias.

Sürü Psikolojisi

Bireylerin kendi bağımsız analizleri yerine, kalabalığın ne yaptığına bakarak yatırım kararı verme eğilimidir.

Kaynaklar bilgi kaskadı modelleridir (kuramsal); piyasalarda ne ölçüde görüldüğünü ölçmezler.

İlgili kavram: FOMO

FOMO (Fırsatı Kaçırma Korkusu)

Başkalarının ödüllendirici deneyimler yaşadığı, kendisinin ise bunların dışında kaldığı kaygısıdır; yatırım bağlamında 'treni kaçırma' kaygısıyla alım yapma dürtüsü olarak anılır.

Kavram psikolojik literatürden (sosyal medya bağlamı); finans bağlamındaki kanıtlar dolaylı (akran etkisi) ve anket tipidir.

İlgili kavram: Sürü Psikolojisi

Yerel Yanlılık (Home Bias)

Yatırımcıların portföylerinin büyük bölümünü kendi ülkelerindeki ya da yakın çevrelerindeki varlıklarda tutma eğilimi; İngilizce adıyla home bias.

Anlatı Ekonomisi (Narrative Economics)

Popüler hikâyelerin yayılmasının ve bu hikâyelerin ekonomik kararlar ile dalgalanmalarla ilişkisinin incelenmesidir; Robert Shiller'in 2017 başkanlık konuşmasıyla tanınır.

Son Olay Yanlılığı (Recency Bias)

Yakın zamanda yaşanan olaylara, uzun vadeli genel tabloya göre fazla ağırlık verme ve bugünkü eğilimin süreceğini varsayma eğilimi; İngilizce adıyla recency bias.

Kullanılabilirlik Sezgisi (Availability Heuristic)

Bir olayın sıklığını ya da olasılığını, zihne ne kadar kolay örnek geldiğine bakarak tahmin etme eğilimi; İngilizce adıyla availability heuristic.

Onaylama Önyargısı (Confirmation Bias)

Sadece kendi mevcut görüşünü doğrulayan bilgiyi arama, buna ters düşen bilgiyi ise göz ardı etme ya da hafife alma eğilimidir.

Hayatta Kalma Yanlılığı (Survivorship Bias)

Yalnızca "hayatta kalan" örnekleri inceleyip elenenleri hesaba katmamanın, sonuçları olduğundan iyi göstermesi; İngilizce adıyla survivorship bias.

Kumarbaz Yanılgısı (Gambler's Fallacy)

Bağımsız olaylarda, bir sonucun art arda gelmesinden sonra tersinin "sırası geldi" diye beklenmesi; İngilizce adıyla gambler's fallacy.

Devekuşu Etkisi (Ostrich Effect)

Önceki haberler olumsuzken finansal bilgiye (örneğin yatırım portföyünün durumuna) bakmaktan kaçınma eğilimidir.

Kaynak yatırım portföyü izleme davranışını inceler; borç/ekstre bağlamı kaynağın kapsamı dışındadır.