Çevrenin Borsa Sohbeti Bilgi mi, Gürültü mü?

Diyelim ki aylardır kimse borsadan söz etmiyor. Bir akşam aile sofrasında herkes aynı konuyu konuşuyor. Biri bir isim veriyor, öbürü başını sallıyor, üçüncüsü "ben de bakıyorum" diyor. Sen de merak ediyorsun. Soru şu: Bu sohbet sana bir şey anlatıyor mu, yoksa yalnızca ortamın gürültüsü mü?

Peter Lynch bu soruyu kendi yoluyla sormuştu. Yıllarca davetlerde çevresindekilerin borsa hakkında ne söylediğini dinledi. Ortaya kokteyl partisi göstergesi dediği bir teori çıktı. Bu yazı o teoriyi anlatır. Sohbetin neden değiştiğine ve sohbetten ne çıkarılıp çıkarılamayacağına bakar.

Lynch ne anlatıyor?

Lynch teoriyi Borsa'da Tek Başına kitabında dört aşamada anlatır. Kendisi bunu "kendi uydurduğu" bir teori olarak sunar ve çevresindeki ilk on kişiyi dinleyerek oluşturduğunu söyler.

• Birinci aşama: Piyasa bir süredir düşüktür ve kimse yükseleceğini düşünmez. İnsanlar borsadan söz etmez. Lynch fon yöneticisi olduğunu söyleyince konu değişir.
• İkinci aşama: Piyasa ilk aşamaya göre yüzde 15 yükselmiştir. İnsanlar biraz daha kalır ve borsanın riskli olduğunu söyler.
• Üçüncü aşama: Piyasa yüzde 30 yükselmiştir. İnsanlar ona hangi hisseleri almaları gerektiğini sorar.
• Dördüncü aşama: Çevresindekiler ona hangi hisseleri alması gerektiğini söyler. Lynch bunu piyasanın en yüksek noktaya çıktığının işareti sayar.

Yüzde 15 ve yüzde 30 eşikleri Lynch'in kitabındadır. Lynch aynı bölümde teorinin doğruluğuna garanti vermediğini yazar. Borsanın önceden tahmin edilebileceğine inanmadığını da ekler. Dört aşamayı bir hikâye gibi okumak kolaydır. Ama kitapta ölçülmüş bir veri yoktur; teori bir gözlem anlatısıdır.

Sohbet bilgi taşıyabilir mi?

Bu bölümde ve sonraki bölümde anlatılan çalışmaları yalnızca özet düzeyinde okuduk. Ayrıntılar Kaynaklar bölümünde.

Bazı çalışmalar yatırımcıların birbirinden etkilendiğini gösteriyor. Shiller ve Pound'un anketlerinde kişiler arası konuşma, yatırım kararlarında çok önemli çıktı. Ivković ve Weisbenner bir aracı kurumun 1991-1996 arasındaki bireysel alım kayıtlarına baktı. Hanehalkları, komşularının yöneldiği sektörlere yöneliyordu. Yazarlar bunun önemli bir bölümünü ağızdan ağıza iletişime bağlıyor. Komşu alımlarından türetilen ölçüt, sektör getirilerini de öngörüyordu.

Yani çevre sohbeti bazen gerçekten bilgi taşıyabilir. Ama çalışmalar belirli bir dönemi ve örneklemi ölçer. Her sofra sohbeti bilgi taşımaz.

Konuşma neden değişir?

Bir konu çevrende yayıldığında birkaç eğilim aynı anda devreye girebilir. Bunlar olası açıklamalardır. Kokteyl teorisini sınayan bir çalışma bu yazıda kullanılmamıştır.

• Sürü psikolojisi: Başkalarının ne yaptığına bakıp kendi bilgimizi geri plana atabiliriz.
• FOMO: Başkalarının kazandığını gördükçe fırsatı kaçırma kaygısı artar.
• Kullanılabilirlik sezgisi: Sofrada duyduğumuz isim akla kolay gelir. Akla kolay gelen şey de olduğundan yaygın görünebilir. Ayrıntı için kullanılabilirlik sezgisi yazısına bakabilirsin.
• Son olay yanlılığı: Yakın zamanda olanın süreceğini varsayarız. Lynch'in anlatımında da sohbet, piyasa yükseldikten sonra değişir.
• Aşırı güven: "Herkes kazanıyorsa ben de bilirim" düşüncesi bu sohbetlerin içinden doğabilir.

Neden bir zamanlama aracı olamaz?

Önce mantığa bakalım. Dört aşamayı sofrada tanımak için dört şeyi bilmen gerekir.

• Dip nerede? Yüzde 15 ve yüzde 30, bir önceki dipten ölçülür. Dibi çoğu zaman geriye bakınca görürüz.
• Örneklem küçük. Bir sofra ya da bir davet piyasayı temsil etmez. Lynch de "ilk on kişiden" söz eder.
• Süre belli değil. Teori, aşamalar arasında ne kadar zaman geçeceğini söylemez.
• Kural yok. "Herkes konuşuyorsa piyasa tepededir" diye bir kural yoktur. Lynch'in kendisi bunun garantisini vermez.

Kaynaklara bakınca tablo karışıktır. Fisher ve Statman ile Brown ve Cliff'in çalışmaları, yatırımcı duygusu yükseldikçe sonraki getirilerin ortalamada düştüğünü bildirir. Brown ve Cliff bunu çok yıllı ufukta görür. Baker ve Wurgler ise duygunun ölçülebildiğini yazar. Etkisi en çok değerlemesi zor hisselerde görülür.

Öte yandan ikincil bir özete göre bir ülkede yatırımcı anketinin öngörü gücü sonraki yıllarda zayıfladı.

Bu çalışmaların hiçbiri bir davetteki sohbeti ölçmez. Anket ya da bileşik duygu göstergeleri kullanırlar. İlişkiyi ortalamada ve uzun ufukta ararlar. "Bu sofra şu aşamadadır" diyen bir ölçüm sunmazlar. Bu yüzden sohbetten piyasa tepesi çıkarmak sağlam bir yol sayılmaz. Kalabalığın tersine bakma fikri için kontraryan yatırım terimine, bu yaklaşımın zorluklarına Sürü Karşıtı Yatırım vaka sayfasına bakabilirsin. Tahmin etme çabasının kendisi için piyasa zamanlaması ve boğa piyasası terimleri var.

Sohbet kendi kararımıza nasıl karışır?

Piyasayı tahmin etmeyi bir kenara bırakalım. Daha yakın bir soru var: Çevremin söyledikleri benim kararımı nasıl etkiliyor?

Hong, Kubik ve Stein bir hanehalkı araştırmasına baktı. Sosyal ilişkileri yoğun sayılan hanehalkları hisse tutmaya daha yatkındı. Fark, çevrede hisse tutanların çok olduğu bölgelerde daha belirgindi. Yazarlar bunu, kararın çevredeki katılıma bağlı olabileceği şeklinde yorumlar. Kişinin tanıdık olana yönelme eğilimi için Yerel Yanlılık yazısı var.

Kendi hayatında bunu şöyle gözlemleyebilirsin. Bir isim aklına takıldığında kendine şunları sorabilirsin. Bu ismi nereden duydum? Kaç kişiden duydum? Söyleyen kişi kendi incelemesini mi anlattı, yoksa başkasından mı duydu? Sosyal medyada duyduğun bir isim için Sahte Üstat Testi yazısındaki sorular da bu gözlemi destekler. Başkalarının görüşüne bakmanın başka tuzakları için Yatırım Kararlarında Zihin Tuzakları yazısı var. Bu eğilimleri bir arada görmek için Önyargı Atlası'na bakabilirsin.

Sayfanın sonundaki gözlem listesi bu örüntüyü kendi cevaplarınla görünür kılar. Liste piyasanın durumu hakkında bir sonuç vermez ve bir değerlendirme değildir.

Çevrende duyduğun tahminler çoğu zaman kesin bir dille gelir. Listenin altındaki Tahmin Karnesi ile duyduğun bir tahmini ve kendi beklentini kaydedip sonra gerçekle kıyaslayabilirsin. Kayıtlar yalnız bu cihazda tutulur. Araç piyasa için bir sinyal üretmez.

Lynch kendi ne diyor?

Aynı bölümde Lynch, borsanın yönünü tahmin etmeye değil, başarılı şirketlere bakmaya inandığını yazar. Hemen sonraki bölüme "Borsayı yok sayın" diyerek başlar. Bu Lynch'in kendi görüşüdür. Site bir şirket, hisse ya da yöntem önermez.

Lynch'in en bilinen fikri bildiğine yatırım yap ilkesidir. Kitabın Kütüphane girdisinde şunu da bulabilirsin: Tanıdıklık araştırmanın başlangıcıdır, sonu değil.

Başka piyasalarda geçerli mi?

Lynch bu gözlemi ABD'de çalışan bir fon yöneticisi olarak, kendi çevresinde yaptı. Ölçülmüş bir çalışma değil, kişisel bir gözlemdir. Başka piyasalarda ve başka dönemlerde aynı şekilde işleyip işlemediğini gösteren bir ölçüm bilmiyoruz.

Duygu göstergeleri üzerine bir çalışma, farklı piyasalarda benzer göstergelerin farklı sonuç verebildiğini bildirir. CXO Advisory'nin özetine göre Almanya'daki Sentix göstergesi, sonraki 1-13 haftalık getirilerle aynı yönde ilişkili çıkmıştır. ABD'deki AAII anketi ise sonraki 13-26 haftalık getirilerle ters yönde ilişkili çıkmıştır. Bu özet ikincil bir kaynaktır.

Türkiye'deki yatırımcı çevreleri için de elimizde böyle bir ölçüm yok. Sohbetin aşamaları çevreden çevreye, dönemden döneme değişebilir. Bu yüzden kuramı bir tarif ya da işaret olarak değil, çevre sohbetlerine dikkat etmenin bir hatırlatması olarak okuyabilirsin.

Sınırlar

• Lynch'in bölümleri Türkçe baskıdan okunmuştur. İngilizce orijinal okunmamıştır; baskıdaki sayfa numaraları orijinalden farklı olabilir.
• Çalışmalar yalnızca özet düzeyinde okunmuştur. Tam metinler incelenmemiştir. CXO Advisory ikincil bir özettir.
• Çalışmalar belirli dönem, örneklem ve yöntemlere aittir. Bugüne ve başka piyasalara aynen taşınmaz.
• Kokteyl partisi teorisini doğrudan sınayan bir çalışma bu yazıda kullanılmamıştır.
• Yazı bir piyasa aşamasını ölçmez ve piyasanın yönü hakkında bir şey söylemez. Bir alım, satım ya da zamanlama önerisi değildir.

Sıkça sorulan sorular

Kokteyl partisi göstergesi nedir?

Peter Lynch'in davetlerdeki borsa sohbetlerinden piyasanın havasını okumaya çalıştığı, kendi deyişiyle uydurduğu bir teoridir. Dört aşamada anlatılır. Lynch doğruluğuna garanti vermez.

Herkes borsayı konuşuyorsa piyasa tepede midir?

Böyle bir kural yoktur. Lynch bunun garantisini vermez. Duygu ölçümleriyle getiri ilişkisini inceleyen çalışmalar da karışık sonuçlar verir ve davet sohbetini ölçmez.

Çevrenin söyledikleri bilgi sayılır mı?

Bazen. Bazı çalışmalar kişiler arası iletişimin yatırım kararlarında önemli olduğunu ve ağızdan ağıza bilginin bir rol oynayabildiğini bildirir. Ama bu, her sohbetin güvenilir bilgi taşıdığı anlamına gelmez.

Kokteyl partisi teorisi Türkiye için de geçerli mi?

Bilmiyoruz. Lynch gözlemini ABD'de çalışan bir fon yöneticisi olarak, kendi çevresinde yaptı. Elimizde Türkiye için ölçülmüş bir sonuç yok. Kuramı bir işaret değil, çevre sohbetlerine dikkat etmenin hatırlatması olarak okuyabilirsin.

Çevrem kararımı etkiliyor mu, nasıl anlarım?

Sayfanın sonundaki gözlem listesi bunu görünür kılmaya yardım eder. Bir değerlendirme ya da piyasa yorumu değildir.

Bu yazı yatırım tavsiyesi mi?

Hayır. Yazı bir teoriyi ve kaynaklarının ne söylediğini anlatır. Bir alım-satım, zamanlama ya da portföy kararı için yönlendirme yapmaz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz.