Kullanılabilirlik Sezgisi: Akla Kolay Gelen Örnek Olasılık Yargısını Nasıl Etkileyebilir?

Varsayımsal bir örnek: iki kişiden biri son günlerde bir şirketin iflasını anlatan haberleri sık okuyor, diğeri okumuyor; ikisine de "önümüzdeki yıl şirket iflasları ne kadar sık olur?" diye soruluyor (örnek uydurmadır). İlkinin tahmini daha yüksek çıkabilir, çünkü aklına hemen bir örnek geliyor olabilir. Psikoloji literatürü, bir olayın sıklığını ya da olasılığını akla gelen örneklere göre değerlendirmeyi kullanılabilirlik sezgisi adıyla anar. Bu yazı kavramın iki kaynağının özet düzeyindeki bulgularını, sınırlarını ve kişisel finans uyarlamasının sitenin yorumu olduğunu anlatır.

Kullanılabilirlik sezgisi nedir?

Amos Tversky ve Daniel Kahneman'ın 1974 tarihli Science makalesinin (185(4157)) özeti, belirsizlik altında yargı verirken kullanılan üç sezgiyi sayar. Bunlardan ikincisi olarak özet, örneklerin ya da senaryoların akla gelmesini, bir sınıfın sıklığını ya da belirli bir gelişmenin akla yatkınlığını değerlendirirken sıkça kullanılan bir sezgi olarak anar. Aynı özet, bu sezgilerin son derece ekonomik ve genellikle etkili olduğunu, ancak sistematik ve öngörülebilir hatalara yol açtığını bildirir.

Kavramla ilişkilendirilen temel çalışma, aynı iki yazarın 1973 tarihli "Availability: A Heuristic for Judging Frequency and Probability" başlıklı makalesidir (Cognitive Psychology, 5(2)). Makalenin özetine erişilemediği için içeriği bu yazıda aktarılmaz; yalnızca başlığı, kavramın sıklık ve olasılık yargılarıyla ilişkilendirildiğini gösterir.

Örnek sayısı mı, hatırlama kolaylığı mı? Schwarz ve arkadaşları (1991)

Schwarz, Bless, Strack, Klumpp, Rittenauer-Schatka ve Simons'ın 1991 tarihli çalışmasının (Journal of Personality and Social Psychology, 61(2)) özeti, deneyimlenen hatırlama kolaylığının, hatırlanan içeriğin çıkarımlarını değiştirdiğini bildirir. Özete göre 12 girişken (ya da girişken olmayan) davranış örneği hatırlamak zorunda kalanlar, bunu zor olduğu için, kendilerini 6 örnek hatırlayanlara göre daha az girişken (ya da daha az girişken olmayan) olarak değerlendirmiştir. Özet bunun sonucunu şöyle verir: 12 girişken olmayan davranış hatırlayanlar, 12 girişken davranış hatırlayanlardan daha yüksek girişkenlik bildirmiştir.

Özetin vardığı yargıya göre öz değerlendirme, hatırlanan içeriğin çıkarımlarını yalnızca hatırlama kolay olduğunda yansıtmıştır. Hatırlama kolaylığının bilgi değeri yanlış bir atıfla itibarsızlaştırıldığında bu etki ortadan kalkmıştır. Özet, öznel deneyimlerin bilgilendirici işlevlerinin tartışıldığını da belirtir.

Kişisel finansta nasıl okunabilir? (sitenin uyarlaması)

Kaynak çalışmalar sıklık yargılarını ve kişinin kendine dair değerlendirmelerini inceler, finansal risk ya da yatırım kararlarını ölçmez; aşağıdaki iki örnek yalnızca mantığı göstermek için sitenin uyarlamasıdır ve varsayımsaldır.

Birinci örnek: bir kişi yatırımda kazananların hikâyelerini sık okuyor ve kazanma ihtimalini yüksek tahmin ediyor (örnek uydurmadır). Schwarz ve arkadaşlarının özeti örnek sayısının değil, hatırlama kolaylığının belirleyici olabildiğini bildirir; bu nedenle bu durumda örneklerin sayısı ile akla ne kadar kolay geldiği ayrı ayrı düşünülebilir, ancak kaynaklar bu ayrımı finansal bir ortamda sınamamıştır. İkinci örnek: haberi çıkmayan, yavaş işleyen bir riskin (örneğin enflasyonun kademeli etkisinin) zihinde daha az örnek bırakması nedeniyle daha az önemli görünmesi mümkündür. Bu yorumlar bir öneri değil, kavramın nasıl okunabileceğini gösteren bir çerçevedir.

Yakın kavramlardan farkı

Son olay yanlılığı yakın zamanlı olaylara verilen ağırlıkla ilgilidir; kullanılabilirlik sezgisi ise örneğin akla ne kadar kolay geldiğine ilişkindir. Bu ayrım sitenin yorumudur ve ikisi birlikte ele alınabilir. Sonuç öğrenildikten sonra olayın öngörülebilir göründüğü his ise Sonradan Bilmişlik Yanlılığı yazısında ele alınır. Şansa bağlı durumlarda kişisel başarı olasılığının yüksek görülmesi Kontrol Yanılsaması yazısının, olayların kişinin başına gelme ihtimaline ilişkin genel değerlendirme eğilimi ise İyimserlik Yanlılığı yazısının konusudur; bu kavramlarla ilişkisi sitenin yorumudur. Aşırı güven yanılgısı kişinin kendi bilgi ve tahmin yeteneğini yüksek değerlendirmesidir ve ayrı bir kavramdır. Diğer önyargıların haritası için Önyargı Atlası'na bakılabilir.

Kaynakların sınırları

• Yazı yalnızca makale özetlerine dayanır; tam metinler incelenmemiştir ve etki büyüklüğüne ya da çalışma ayrıntılarına dair rakam verilmez.
• Tversky ve Kahneman'ın 1973 makalesinin özetine erişilemediği için içeriği aktarılmamış, yalnızca künyesi verilmiştir.
• Schwarz ve arkadaşlarının çalışması kişinin kendini girişkenlik açısından değerlendirmesini inceler; sonuçların finansal kararlara ya da risk tahminlerine ne ölçüde taşındığı bu yazının konusu değildir.
• 1974 özeti sezgilerin hangi koşullarda ne ölçüde hataya yol açtığını ayrıntılandırmaz.
• Kişisel finans örnekleri sitenin uyarlamasıdır ve varsayımsaldır.

Sıkça sorulan sorular

Kullanılabilirlik sezgisi nedir?

Bir olayın sıklığını ya da olasılığını, o olaya ait örneklerin ya da senaryoların akla gelmesine göre değerlendirmektir. Tversky ve Kahneman'ın 1974 özetine göre bu sezgi, bir sınıfın sıklığı ya da belirli bir gelişmenin akla yatkınlığı değerlendirilirken sıkça kullanılır.

Önemli olan akla gelen örnek sayısı mıdır, hatırlama kolaylığı mı?

Schwarz ve arkadaşlarının 1991 özetine göre deneyimlenen hatırlama kolaylığı, hatırlanan içeriğin çıkarımlarını değiştirmiştir: 12 girişken davranış örneği hatırlamak zor olduğu için katılımcılar kendilerini 6 örnek hatırlayanlara göre daha az girişken değerlendirmiştir. Etki, hatırlama kolaylığının bilgi değeri yanlış atıfla itibarsızlaştırıldığında ortadan kalkmıştır.

Tversky ve Kahneman'ın 1973 makalesi ne söylüyor?

Bu yazıda aktarılmıyor: makalenin özetine erişilemedi. Başlığı, kavramın sıklık ve olasılık yargılarıyla ilişkilendirildiğini gösterir.

Kullanılabilirlik sezgisi her zaman hataya mı yol açar?

Hayır. Tversky ve Kahneman'ın 1974 özetine göre bu sezgiler genellikle etkilidir; aynı özet, sistematik ve öngörülebilir hatalara da yol açtıklarını bildirir.

Bu yazı yatırım tavsiyesi mi?

Hayır. Yazı bir kavramı ve kaynaklarının ne söylediğini anlatır; bir alım-satım ya da yatırım kararı için yönlendirme yapmaz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz.