Kontrol Yanılsaması: Şansa Bağlı Sonuçta "Etkim Var" Hissi Nereden Gelir?

Varsayımsal bir örnek: iki kişi aynı tek çekilişli piyangoya katılıyor; birine numarasını kendisinin seçmesine izin veriliyor, diğerine bir numara veriliyor (örnek uydurmadır). Çekilişin kuralı iki numaraya da aynı kazanma olasılığını tanıyorsa, numarayı kimin seçtiği olasılığı değiştirmez. Buna rağmen numarayı kendisi seçen kişi kazanma şansını daha yüksek hissedebilir. Psikoloji literatürü, şansa bağlı durumlardaki bu tür hissi kontrol yanılsaması adıyla anar. Bu yazı kavramın temel çalışmasının ve bir derlemenin özet düzeyindeki bulgularını, sınırlarını ve kişisel finans uyarlamasının sitenin yorumu olduğunu anlatır.

Kontrol yanılsaması nedir?

Ellen Langer'in 1975 tarihli çalışmasının (Journal of Personality and Social Psychology, 32(2)) özeti, kontrol yanılsamasını kişisel başarı olasılığına dair beklentinin, nesnel olasılığın gerektirdiğinden uygunsuz biçimde yüksek olması olarak tanımlar. Yazar, beceri durumlarına özgü etkenlerin (rekabet, seçim, aşinalık, katılım) şansa bağlı durumlara eklendiğinde kişilerin uygunsuz biçimde kendinden emin hissetmesine yol açacağını öngörmüştür. Özete göre toplam 631 yetişkinle yapılan altı çalışmanın hepsinde güven göstergeleri bu öngörüyü desteklemiştir.

Langer'in altı çalışması özet düzeyinde

Özet altı çalışmayı şöyle sıralar; sonuçların büyüklüğüne dair rakam vermez:

• Birinci çalışma: katılımcılar kâğıt çekmede kendinden emin ya da gergin görünen bir rakibe karşı oynamıştır.
• İkinci çalışma: piyango katılımcılarına bilet seçme imkânı verilmiş ya da verilmemiştir.
• Üçüncü çalışma: piyango katılımcılarına, aşina ya da yabancı biletler arasında seçim imkânı verilmiş ya da verilmemiştir.
• Dördüncü çalışma: yeni bir şans oyununda katılımcılar önceden pratik yapmış ya da yapmamış, oyuna kendileri ya da vekil aracılığıyla yanıt vermiştir.
• Beşinci çalışma: hipodromdaki piyango katılımcılarına güvenleri farklı zamanlarda sorulmuştur.
• Altıncı çalışma: piyango katılımcıları ya tek bir üç haneli bilet almış ya da üç gün boyunca her gün bir hane almıştır.

Derleme ne söylüyor? Thompson (1999)

Suzanne Thompson'ın 1999 tarihli derlemesinin (Current Directions in Psychological Science, 8(6)) özeti, kontrol yanılsamalarının saf şans durumlarında bile yaygın olduğunu belirtir. Özete göre yanılsama, kişisel katılım, aşinalık, istenen sonucu önceden bilme ve başarıya odaklanma ile karakterize edilen durumlarda özellikle olasıdır. Kontrol ihtiyacı gibi kişiye bağlı etkenlerin de yanılsamayı etkilediği sayılır; özet bu etkilerin yönünü ayrıntılandırmaz. Özetteki bir açıklama, yanılsamanın niyet ve sonuçla bağlantı etkenlerini değerlendirerek kontrolü kestiren bir kontrol sezgisinden kaynaklanabileceğidir. Özet ayrıca güdüsel etkilerin ve kontrolü olduğundan fazla görmenin sonuçlarının da ele alındığını belirtir; bu yazı o ayrıntıları aktarmaz.

Kişisel finansta nasıl okunabilir? (sitenin uyarlaması)

Kaynak çalışmalar kart ve piyango gibi şans durumlarını inceler, finansal ya da yatırım davranışını ölçmez; aşağıdaki iki örnek yalnızca mantığı göstermek için sitenin uyarlamasıdır ve varsayımsaldır.

Birinci örnek: bir kişi bir hisseyi kendisi seçmiş olduğu için bu hissenin fiyat hareketine daha fazla etki edebildiği hissine kapılıyor (örnek uydurmadır). Langer'in özetindeki "seçim" etkeni bu durumla mantık olarak karşılaştırılabilir, ancak kaynaklar bu karşılaştırmayı finansal bir ortamda sınamamıştır. İkinci örnek: biri çok sayıda emir girmenin ya da sık işlem yapmanın sonuç üzerinde etkisi olduğunu hissediyor; oysa fiyatı belirleyen unsurların çoğu bireysel bir yatırımcının eylemlerinin dışındadır. Bu yorumlar bir öneri değil, kavramın nasıl okunabileceğini gösteren bir çerçevedir; aksiyon bağımlılığı ile ilişkisi de sitenin yorumudur.

Yakın kavramlardan farkı

Aşırı güven yanılgısı, kişinin kendi bilgi, beceri ve tahmin yeteneğini gerçekte olduğundan yüksek değerlendirmesidir; kontrol yanılsaması ise şansa bağlı bir olayın sonucuna etki edebildiğine ilişkindir. Bu ayrım sitenin yorumudur ve ikisi birlikte ele alınabilir. İyimserlik yanlılığı olayların kişinin başına gelme ihtimaline ilişkin genel bir değerlendirme eğilimidir; Weinstein'ın 1980 çalışmasının özeti algılanan kontrol edilebilirliği iyimserlik miktarını etkileyen etkenler arasında sayar. Bu iki kavram arasındaki ilişkiye İyimserlik Yanlılığı yazısında da değindik; bağın nasıl yorumlanacağı sitenin yorumudur. Planlama yanılgısı belirli bir işin süre tahminine özgüdür; konuyu Planlama Yanılgısı yazısında ele aldık. Kumarbaz yanılgısı ise art arda gelen sonuçtan sonra tersinin beklenmesidir ve ayrı bir sezgiyi anlatır; ayrıntıları Kumarbaz Yanılgısı yazısında bulunur. Diğer önyargıların haritası için Önyargı Atlası'na bakılabilir.

Kaynakların sınırları

• Yazı yalnızca makale özetlerine dayanır; tam metinler incelenmemiştir ve etki büyüklüğüne ya da çalışma ayrıntılarına dair rakam verilmez.
• Langer'in çalışmaları kart ve piyango gibi şans durumlarını kapsar; sonuçların finansal kararlara ne ölçüde taşındığı bu yazının konusu değildir.
• Özetler, her çalışmanın sonucunu ayrı ayrı vermez; yalnızca güven göstergelerinin altı çalışmada da öngörüyü desteklediğini bildirir.
• Thompson'ın özeti etkenleri ve açıklamayı sayar, ancak etkilerin yönünü ve büyüklüğünü ayrıntılandırmaz.
• Kişisel finans örnekleri sitenin uyarlamasıdır ve varsayımsaldır.

Sıkça sorulan sorular

Kontrol yanılsaması nedir?

Şansa bağlı durumlarda kişisel başarı olasılığına dair beklentinin nesnel olasılığın gerektirdiğinden uygunsuz biçimde yüksek olmasıdır. Langer'in özetine göre 631 yetişkinle yapılan altı çalışmada güven göstergeleri, beceri durumlarına özgü etkenlerin şansa bağlı durumlara eklenmesinin uygunsuz özgüven yarattığı öngörüsünü desteklemiştir.

Kontrol yanılsaması hangi durumlarda daha olasıdır?

Thompson'ın 1999 özetine göre kişisel katılım, aşinalık, istenen sonucu önceden bilme ve başarıya odaklanma ile karakterize edilen durumlarda özellikle olasıdır. Etkilerin büyüklüğü özette verilmez.

Bilet ya da numarayı kendim seçersem kazanma olasılığım değişir mi?

Çekilişin kuralı tüm numaralara eşit olasılık tanıyorsa değişmez; Langer'in özeti, seçim imkânının güven göstergelerini etkileyip etkilemediğinin sınandığı bir çalışmayı bildirir, olasılığın değiştiğini değil. Bu soru yatırım ya da bahis kararı için bir yönlendirme değildir.

Kontrol yanılsaması ile aşırı güven yanılgısı aynı şey mi?

Sitenin ayrımına göre hayır: aşırı güven kişinin kendi bilgi ve tahmin yeteneğini yüksek değerlendirmesidir, kontrol yanılsaması ise şansa bağlı bir olayın sonucuna etki edebildiğine ilişkindir. İkisi ilişkili kavramlardır ve birlikte ele alınabilir.

Bu yazı yatırım tavsiyesi mi?

Hayır. Yazı bir kavramı ve kaynaklarının ne söylediğini anlatır; bir alım-satım ya da yatırım kararı için yönlendirme yapmaz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz.