İyimserlik Yanlılığı: Herkes Kendi Şansını Ortalamanın Üzerinde Görürse Ne Olur?

Varsayımsal bir örnek: on kişilik bir grupta herkese "önümüzdeki beş yılda gelirinde bir kesinti yaşama ihtimalin gruptaki diğerlerinden düşük mü?" diye sorulsun (örnek uydurmadır). Gruptaki herkes kendi şansını grubun ortalamasından iyi değerlendiriyorsa, bu değerlendirmelerin hepsinin birlikte doğru olması mümkün değildir. Psikoloji literatürü bu örüntüyü iyimserlik yanlılığı ya da gerçekçi olmayan iyimserlik adıyla anar. Bu yazı kavramın temel çalışmasının ve iki derlemenin özet düzeyindeki bulgularını, kavramın türlerini ve eleştirilerini ve kişisel finans uyarlamasının sitenin yorumu olduğunu anlatır.

İyimserlik yanlılığı nedir?

İyimserlik yanlılığı, insanların olumlu olayların kendi başına gelme ihtimalini başkalarına göre yüksek, olumsuz olayların ihtimalini ise düşük değerlendirmesidir. Neil Weinstein'ın 1980 tarihli çalışmasının (Journal of Personality and Social Psychology, 39(5)) özetine göre ilk çalışmada 200'den fazla üniversite öğrencisi, 42 gelecek olay için kendi şanslarının sınıf arkadaşlarının şanslarından ne kadar farklı olduğunu tahmin etmiştir. Öğrenciler kendi şanslarını olumlu olaylarda anlamlı biçimde ortalamanın üzerinde, olumsuz olaylarda altında değerlendirmiştir.

Aynı özet, iyimserlik miktarının olayın arzu edilebilirliği, algılanan olasılığı, kişisel deneyim, algılanan kontrol edilebilirlik ve stereotip belirginliği gibi etkenlerden etkilendiğini; yazarların bu yöndeki tahminlerinin desteklendiğini, ancak etki örüntüsünün olumlu ve olumsuz olaylarda farklılaştığını bildirir.

Neden ortaya çıkar? Weinstein'ın ikinci çalışması

Özete göre ikinci çalışma, insanların kendi şanslarını artıran etkenlere odaklanıp başkalarının lehine de benzer etkenler olabileceğini fark etmedikleri için gerçekçi olmayan biçimde iyimser olduğu fikrini sınamıştır. İlk çalışmadaki öğrencilerden 120 kadın lisans öğrencisiyle yapılan bu çalışmada katılımcılar sekiz gelecek olay için kendi şanslarını etkilediğini düşündükleri etkenleri listelemiş; bu listeleri okuyan ikinci katılımcı grubunda aynı sekiz olay için gerçekçi olmayan iyimserlik anlamlı biçimde azalmış, ancak ortadan kalkmamıştır.

Farklı tanımlar: mutlak ve karşılaştırmalı iyimserlik

Shepperd, Klein, Waters ve Weinstein'ın 2013 tarihli derlemesinin (Perspectives on Psychological Science, 8(4)) özetine göre araştırmacılar "gerçekçi olmayan iyimserlik" ve "iyimserlik yanlılığı" terimlerini benzer ama eş anlamlı olmayan kavramlar için kullanmıştır. Özet dört tür ayırır: bireysel ve grup düzeyinde gerçekçi olmayan mutlak iyimserlik ile bireysel ve grup düzeyinde gerçekçi olmayan karşılaştırmalı iyimserlik. Özet ayrıca yönteme yönelik eleştirilerin esas olarak yalnız bir türle, grup düzeyindeki karşılaştırmalı iyimserlikle ilgili olduğunu ve bu eleştirilerin göründükleri kadar sorunlu olmadığını belirtir. Bu yazının girişindeki "herkes ortalamanın üzerinde olamaz" mantığı tam olarak bu grup düzeyindeki karşılaştırmalı biçimdir; bu nedenle kavramın tek bir kesin ölçüt değil, ölçüm yaklaşımına göre değişen bir ailedir.

Ne zaman, neden ve hangi sonuçlarla?

Shepperd, Waters, Weinstein ve Klein'ın 2015 tarihli özeti (Current Directions in Psychological Science, 24(3)) gerçekçi olmayan iyimserliğin çok sayıda olay için görüldüğünü, yaygın olmakla birlikte iyi belirlenmiş sınır koşullarının bulunduğunu, çeşitli nedenlerle ortaya çıktığını ve duygu, karar verme ve davranış üzerinde sonuçları olduğunu belirtir. Özet bu sonuçları tek tek saymaz; hangi kararlarda ne ölçüde etkili olduğu bu yazının konusu değildir.

Kişisel finansta nasıl görünebilir? (sitenin uyarlaması)

Kaynak çalışmalar yaşam olaylarını inceler, finansal ya da yatırım kararlarını ölçmez; aşağıdaki iki örnek yalnızca mantığı göstermek için sitenin uyarlamasıdır ve varsayımsaldır.

Birinci örnek: biri "iş kaybı yaşama ihtimalim çevremdekilerden düşük" diye düşünüyor (örnek uydurmadır). Bu inanç, acil durum fonu gibi önlemlerin gereksiz görünmesiyle ilişkilendirilebilir. İkinci örnek: biri bir yatırımın kendisi için, aynı yatırımı yapan diğer kişilere göre daha iyi sonuç vereceğini bekliyor. Weinstein'ın özetindeki mantık bu iki durumda da aynı soruyu sordurur: kişi kendi lehine olan etkenleri mi sayıyor, başkalarının lehine olan benzer etkenleri mi gözden kaçırıyor? Bu soru bir öneri değil, kavramın nasıl okunabileceğini gösteren bir çerçevedir.

Yakın kavramlardan farkı

Planlama yanılgısı, belirli bir işin süre tahminine özgü yakın bir kavramdır; bu konuyu Planlama Yanılgısı yazısında ele aldık. Aşırı güven yanılgısı ise kişinin kendi bilgi, beceri ve tahmin yeteneğini gerçekte olduğundan yüksek değerlendirmesidir; iyimserlik yanlılığı olayların kişinin kendisine gelme ihtimaline ilişkindir. Weinstein'ın özeti algılanan kontrol edilebilirliği iyimserlik miktarını etkileyen etkenler arasında sayar; bu, sitedeki kontrol yanılsaması terimiyle ilişkilendirilebilir, ancak bu ilişki sitenin yorumudur. Diğer önyargıların haritası için Önyargı Atlası'na bakılabilir.

Kaynakların sınırları

• Yazı yalnızca makale özetlerine dayanır; tam metinler incelenmemiştir ve etki büyüklüğüne dair rakam verilmez.
• Weinstein'ın çalışması üniversite öğrencileriyle yapılmıştır ve yaşam olaylarını inceler; sonuçların finansal kararlara ne ölçüde taşındığı bu yazının konusu değildir.
• Shepperd ve arkadaşlarının 2013 özeti, grup düzeyindeki karşılaştırmalı iyimserliğe yönelik yöntem eleştirilerinin bulunduğunu bildirir; girişteki "herkes ortalamanın üzerinde olamaz" mantığı bu eleştirilere açık bir biçimdir.
• Derleme özetleri sonuçları ayrıntılı saymaz; ayrıntılar bu yazıda doğrulanmamıştır.
• Kişisel finans örnekleri sitenin uyarlamasıdır ve varsayımsaldır.

Sıkça sorulan sorular

İyimserlik yanlılığı nedir?

İnsanların olumlu olayların kendi başına gelme ihtimalini başkalarına göre yüksek, olumsuz olayların ihtimalini ise düşük değerlendirmesidir. Weinstein'ın özetine göre 200'den fazla öğrenci, 42 olay için kendi şansını sınıf arkadaşlarına göre kıyaslamış ve olumlu olaylarda ortalamanın üzerinde, olumsuz olaylarda altında değerlendirmiştir.

Herkes ortalamanın üzerinde olamayacağına göre bu yanlılık kanıtlanmış mı sayılır?

Mantık grup düzeyinde geçerlidir, ancak Shepperd ve arkadaşlarının 2013 özeti, bu grup düzeyindeki karşılaştırmalı biçime yönelik yöntem eleştirileri bulunduğunu belirtir. Aynı özet bu eleştirilerin göründükleri kadar sorunlu olmadığını da söyler; ayrıntılar bu yazıda verilmemiştir.

İyimserlik yanlılığı ile planlama yanılgısı aynı şey mi?

Hayır. İyimserlik yanlılığı olayların kişinin başına gelme ihtimaline ilişkin genel bir değerlendirme eğilimidir; planlama yanılgısı belirli bir işin süre tahminine özgüdür. İkisi ilişkili kavramlardır.

İyimserlik yanlılığı azaltılabilir mi?

Weinstein'ın özetine göre etken listelerini okuyan katılımcı grubunda gerçekçi olmayan iyimserlik anlamlı biçimde azalmış, ancak ortadan kalkmamıştır. Bu laboratuvar koşullarında, öğrencilerle elde edilmiş bir bulgudur ve gerçek hayat kararlarında sonuç vereceğini garanti etmez.

Bu yazı yatırım tavsiyesi mi?

Hayır. Yazı bir kavramı ve kaynaklarının ne söylediğini anlatır; bir alım-satım ya da yatırım kararı için yönlendirme yapmaz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz.