Kontrol Yanılsaması (Illusion of Control)

Kontrol yanılsaması (illusion of control), sonucu büyük ölçüde şansın belirlediği durumlarda kişinin sonucu kendi eylemleriyle etkileyebildiğine inanmasıdır. Ellen Langer'in 1975'te Journal of Personality and Social Psychology'de yayımlanan makalesindeki bilinen deneylerden birinde, bir piyango bileti kendisi seçenler, bileti kendilerine verilenlere göre bileti geri satmak için belirgin biçimde daha yüksek fiyat istedi. Sonuç tamamen şansa bağlı olduğu hâlde, seçme eylemi kontrol hissi verdi. Sonraki çalışmalar bu bulgunun alternatif açıklamalarını da tartıştı.

Finansta nasıl görünebilir?

Çok sayıda emir girmek ya da sık işlem yapmak, sonuç üzerinde etki edebildiği hissini besleyebilir; oysa fiyatı belirleyen unsurların çoğu kişinin eylemlerinin dışındadır. Bu his, aksiyon bağımlılığı ile birlikte görülebilir.

Aşırı güven yanılgısından farkı

Aşırı güven yanılgısı kişinin kendi bilgi ve tahmin becerisini olduğundan yüksek değerlendirmesidir. Kontrol yanılsaması ise sonuca etki edebildiğine inanmaktır, şans ağırlıklı bir olayda bile. İkisi birlikte görülebilir ama farklı şeyleri ölçer.

Varsayımsal bir örnek

İki kişi bir yazı-tura atışının sonucunu tahmin etsin (örnek uydurmadır). Birine "atışı sen yap" denir, diğerinde atışı başkası yapar. İlki tahmininin tutma ihtimalini daha yüksek hissedebilir; oysa atışı kimin yaptığı paranın düşüşünü değiştirmez. Bu his, kumarbaz yanılgısı gibi şans oyunlarına bakışı bozan başka sezgilerle de birleşebilir.

Bu tanım genel bilgilendirme amaçlıdır, belirli bir alım-satım kararına dair bir tavsiye içermez.