En saygın uzmanlar, yöneticiler ve ekonomistler bile bazen yanılır — bu bir alay listesi değil, "kesin konuşan herkes" için bir hatırlatma arşivi. Her tahmin kaynağı, bağlamı ve gerçekte ne olduğuyla birlikte.
Larry FinkBlackRock CEO13 Ekim 2017
“Bitcoin just shows you how much demand for money laundering there is in the world. It's an index of money laundering. That's all it is.”
Bitcoin sadece dünyada kara para aklamaya ne kadar talep olduğunu gösteriyor. Bu, kara para aklamanın bir endeksi. Hepsi bu.
Bağlam
Institute of International Finance'in bir toplantısında, Dimon'ın "fraud" yorumuyla (bkz. bu arşivin bir önceki girdisi) aynı hafta içinde yapılan yorum. O gün Bitcoin ~5.856 dolarla yeni bir rekor kırmıştı — yıl başından o güne kadar yaklaşık %480 artmış durumdaydı.
Ne Oldu
Fink, Dimon'dan farklı olarak GERÇEKTEN fikrini değiştirdi — sadece üslubunu değil. BlackRock, Ocak 2024'te kendi spot Bitcoin ETF'i IBIT'i piyasaya sürdü; lansmandan kısa süre sonra (15 Temmuz 2024, CNBC "Squawk on the Street") Fink "bitcoin'in portföylerde bir yeri olduğuna ciddi şekilde inanıyorum" dedi ve Bitcoin'i "dijital altın" olarak tanımladı. IBIT o noktada zaten 18 milyar doları aşmış durumdaydı; 2025-2026 itibarıyla 60 milyar doların üzerinde Bitcoin yönetiyor, dünyanın en büyük Bitcoin fonu. 2017'de "kara para aklamanın endeksi" dediği varlık, kendi şirketinin en büyük gelir getiren ürünlerinden birine dönüştü.
Sapma
"Bu sadece kara para aklama endeksi" dendi (2017, ~$5.856) — 2024'te aynı kişi "dijital altın" dedi ve kendi şirketi 60 milyar dolardan fazla Bitcoin yönetmeye başladı. Tahmin değil ama tanımlama/karakterizasyon tersine döndü.
Neden Yanıldı
Yanlış Varsayım
Jamie DimonJPMorgan Chase CEO12 Eylül 2017
“It's worse than tulip bulbs. It won't end well. Someone is going to get killed and then the government is going to come down on it. It's a fraud.”
Bu, lale soğanlarından bile kötü. İyi bitmeyecek. Biri ölecek, sonra da hükümet bunun üzerine gelecek. Bu bir dolandırıcılık.
Bağlam
Barclays'in New York'ta düzenlediği finans konferansında, Bitcoin yılbaşından o güne kadar zaten yaklaşık %350 yükselmişken yapılan yorum. Dimon, JPMorgan'da bitcoin işlemi yapan herhangi bir çalışanı "aptal oldukları için" kovacağını da ekledi. O sırada Bitcoin yaklaşık 4.000-4.100 dolar bandındaydı.
Ne Oldu
Tam tersi oldu — çöküş değil, patlama yaşandı. Bitcoin, bu yorumdan sadece 3 ay sonra, Aralık 2017'de yaklaşık 19.700-20.000 dolara ulaştı; yaklaşık 5 kat artış. Ocak 2018'de Dimon "o yorumu yaptığım için pişmanım" dedi — ama bu, fikrini değiştirdiği anlamına gelmiyordu: aynı açıklamada "blockchain gerçek, ama bitcoin'e ilgim yok" diyerek temel şüpheciliğini korudu. 2021'de "bitcoin destekçisi değilim, hiç ilgim yok" dedi. 2023'te CNBC'ye (Davos, Dünya Ekonomik Forumu, 19 Ocak) Bitcoin'i yine "abartılmış bir dolandırıcılık" (hyped-up fraud) ve "taş bebek" (pet rock) olarak tanımladı. Yani pişman olduğu şey üslubuydu, görüşü değil — 2017'deki asıl hata, "hemen patlayacak/çökecek" zamanlama ve şiddet tahminiydi.
Sapma
"Fraud, patlayacak, biri ölecek" dendi (~4.100 dolar) — 3 ay sonra, Aralık 2017'de Bitcoin ~19.700-20.000 dolara ulaştı, yaklaşık 5 kat artış. Öngörülen çöküş o dönemde hiç gerçekleşmedi.
Neden Yanıldı
Yanlış Varsayım
Japonya Merkez Bankası (BoJ) Politika KuruluJaponya'nın merkez bankası; 4 Nisan 2013 tarihli para politikası kararı ve Nisan 2013 Enflasyon ve Ekonomi Raporu (Outlook Report)4 Nisan 2013
“2 percent ... a time horizon of about two years”
Yüzde 2'lik hedef ... yaklaşık iki yıllık bir zaman ufku.
Bağlam
Japonya Merkez Bankası (Bank of Japan, BoJ), 4 Nisan 2013'te "nicel ve nitel parasal gevşeme" adını verdiği yeni bir para politikası çerçevesini açıkladı. Karar metni, tüketici fiyat endeksindeki (TÜFE) yıllık artışta yüzde 2'lik fiyat istikrarı hedefine "mümkün olan en erken zamanda, yaklaşık iki yıllık bir zaman ufkuyla" ulaşılacağını söylüyordu. Aynı metin, merkez bankasının parasal tabanı ve Japon devlet tahvili stokunu iki yılda iki katına çıkaracağını da duyurdu. Önce bir ayrım: hedef ile tahmin farklı şeylerdir. Hedef, kurumun ulaşmayı taahhüt ettiği sayıdır. Tahmin ise Politika Kurulu üyelerinin ne olacağını düşündüğü sayıdır. Girdi ikisini ayrı gösterir. Nisan 2013 tarihli Outlook Report'un ekinde Politika Kurulu üyelerinin tahminleri yer alıyordu. Üyeler TÜFE'yi (taze gıda hariç) tüketim vergisi artışlarının doğrudan etkisi hariç tahmin etti. 2015 mali yılı için bu tahminlerin medyanı yüzde 1,9; vergi artışlarının etkisi eklenince yüzde 2,6 idi.
Ne Oldu
BoJ'un Eylül 2016 tarihli "Kapsamlı Değerlendirme" (Comprehensive Assessment) belgesi açıkça şunu yazar: yüzde 2'lik fiyat istikrarı hedefine ulaşılamamıştır. Belge nedenleri iki grupta anlatır. Birincisi, ham petrol fiyatlarındaki düşüş, Nisan 2014'teki tüketim vergisi artışı sonrası zayıf talep ve gelişen ekonomilerdeki yavaşlama gözlenen enflasyonu aşağı çekti. İkincisi, gözlenen enflasyon düşerken enflasyon beklentileri de zayıfladı. BoJ bunu şöyle açıklar: Japonya'da beklenti oluşumu büyük ölçüde "uyarlanabilir", yani geriye dönüktür. Bu cümle BoJ'un kendi tespitidir. Aynı belge, 2015 mali yılı için Nisan 2013 tahmininden sapmayı kendisi ayrıştırır: yaklaşık yarısı petrol fiyatlarındaki düşüşten, kalanı çıktı açığından ve enflasyona özgü etkenlerden gelir. Sitenin yorumu: geriye dönük beklenti fikri, son olay yanlılığına benzer bir düşünceye bağlanabilir; bu bir BoJ tespiti değil, bizim okumamızdır. Girdi yalnızca 2016 belgesindeki durumu aktarır; sonraki yılları, politikanın genel değerlendirmesini ve hedefe sonradan ulaşılıp ulaşılmadığını ele almaz.
Sapma
Tahmin (Nisan 2013, Politika Kurulu medyanı, TÜFE taze gıda hariç, tüketim vergisinin doğrudan etkisi hariç): 2015 mali yılı için yüzde 1,9 (vergi etkileri dahil yüzde 2,6). Gerçekleşen (BoJ'un Eylül 2016 belgesine göre): yüzde 0,0. Sapma: -1,9 puan. BoJ'un kendi ayrıştırması: petrol fiyatlarındaki düşüş -1,0, çıktı açığı -0,3, enflasyona özgü etkenler -0,7 puan. BoJ rakamları yuvarlamıştır; üçünün toplamı (-2,0) toplam sapmadan (-1,9) küçük bir farkla ayrılır. Hedef ise yüzde 2: BoJ'un 2016 belgesi, hedefe ulaşılamadığını yazar.
Neden Yanıldı
Yanlış Varsayım
Meredith WhitneyWall Street analisti, 2008 kriz öncesi banka sektörü uyarılarıyla tanınıyordu19 Aralık 2010
“There is not a doubt in my mind that you will see a spate of municipal bond defaults... Fifty to 100 sizable defaults... This will amount to hundreds of billions of dollars worth of defaults.”
Aklımda hiçbir şüphe yok, bir dizi belediye tahvili temerrüdü göreceksiniz... 50 ila 100 arasında büyük çaplı temerrüt... Bu, yüzlerce milyar dolarlık bir temerrüt tutarına ulaşacak.
Bağlam
CBS'in "60 Minutes" programında, 19 Aralık 2010'da yayınlanan "State Budgets: Day of Reckoning" (Eyalet Bütçeleri: Hesaplaşma Günü) segmentinde, muhabir Steve Kroft'un sorusuna yanıt olarak söylendi. Whitney, 2008 krizinden önce büyük bankaların bilanço sorunlarını erken tespit etmesiyle Wall Street'te saygı görüyordu; bu itibar, belediye tahvilleri konusundaki tahminine de ekstra ağırlık kazandırdı. Tahmin, eyaletlerin 2008 sonrası bütçe açıklarını genel bir kriz sinyali olarak okuyup, bunu doğrudan tahvil temerrüdüne çeviriyordu — ama belediye/eyalet borçlarının çoğu (özellikle genel yükümlülük tahvilleri) vergi artırma ve harcama kesme gibi güçlü yasal/politik araçlarla korunuyordu; bu, şirket borcundan yapısal olarak farklı bir özellik.
Ne Oldu
2011'de gerçekleşen belediye tahvili temerrütleri toplam 2,1 milyar dolar oldu — 2010'daki 2,8 milyar dolardan bile DÜŞÜK, Whitney'nin öngördüğü "yüzlerce milyar dolar"ın çok küçük bir kesri. Jefferson County (Alabama) 943 milyon dolarlık iflasıyla dönemin en büyük vakası oldu, ama bu bile toplam rakamı fark edilir şekilde değiştirmedi. 50-100 büyük çaplı temerrüt beklenirken, gerçekleşen sayı bunun çok altında kaldı.
Sapma
'50-100 büyük temerrüt, yüzlerce milyar dolar' dendi — 2011'in gerçek toplam belediye tahvili temerrüdü 2,1 milyar dolardı (2010'un 2,8 milyar dolarından bile düşük). Öngörülen rakamın binde birinden azı gerçekleşti.
Neden Yanıldı
Yanlış Varsayım
Jim CramerCNBC "Mad Money" sunucusu11 Mart 2008
“Bear Stearns is fine. Do not take your money out. Bear Stearns is not in trouble.”
Bear Stearns gayet iyi durumda. Paranızı çekmeyin. Bear Stearns sorunlu değil.
Bağlam
11 Mart 2008'de, canlı yayınlanan Mad Money programına bir izleyici Bear Stearns hakkında endişesini yazdı. Cramer, bankanın hisselerinin güvenli olduğunu yüksek sesle ve kesin bir dille garanti etti.
Ne Oldu
5 gün sonra, 16 Mart 2008'de Bear Stearns çöktü ve JPMorgan Chase tarafından hisse başına sadece 2 dolardan (normalde onlarca dolar değerindeki bir hisse için) satın alınarak iflastan kurtarıldı.
Sapma
Cramer'ın 'gayet iyi' dediği hisse, o hafta ~30-60 dolar bandındaydı. 5 gün sonra JPMorgan Chase'e hisse başına 2 dolardan (sonradan 10 dolara revize edildi) satıldı — orijinal fiyatın %95'inden fazlasının buharlaştığı bir çöküş.
Neden Yanıldı
Zamanlama Hatası
Chuck PrinceCitigroup CEO'su9 Temmuz 2007
“When the music stops, in terms of liquidity, things will be complicated. But as long as the music is playing, you've got to get up and dance. We're still dancing.”
Müzik durduğunda, likidite açısından işler karmaşıklaşacak. Ama müzik çalarken kalkıp dans etmen gerekir. Biz hâlâ dans ediyoruz.
Bağlam
9 Temmuz 2007'de Financial Times'a verdiği röportajda Prince, Citigroup'un kaldıraçlı satın alma (leveraged buyout) finansmanındaki agresif iştahını, riskin farkında olduğunu ima ederek ama yine de sürdüreceğini söyleyerek savundu.
Ne Oldu
Kasım 2007'de, subprime mortgage zararları nedeniyle CEO'luktan istifa etti. Citigroup, 2008 küresel finans krizinde en ağır zarar gören bankalardan biri oldu ve ABD hükümetinden kurtarma paketi almak zorunda kaldı.
Sapma
Röportaj sırasında Citigroup hissesi ~55 dolardı. 2009'a gelindiğinde hisse 1 doların altına (~0,97 dolar) düştü — %98'in üzerinde bir kayıp — ve banka 45 milyar dolarlık devlet kurtarma paketine muhtaç kaldı.
Neden Yanıldı
Teşvik Çatışması
Steve BallmerMicrosoft CEO'su30 Nisan 2007
“There's no chance that the iPhone is going to get any significant market share. No chance. It's a $500 subsidized item.”
iPhone'un önemli bir pazar payı elde etme şansı yok. Hiç şansı yok. 500 dolarlık, sübvansiyonlu bir ürün.
Bağlam
iPhone'un piyasaya çıkışından (Haziran 2007) yaklaşık iki ay önce, USA Today'in düzenlediği CEO Forum'da gazeteci David Lieberman'ın sorusuna yanıt olarak söylendi. Ballmer, karşılaştırmasını dönemin akıllı telefon pazarının standart metrikleri üzerinden yapıyordu: 1,3 milyar adet satılan telefonun büyük kısmı klavyeli, işletme müşterilerine yönelik cihazlardı; Microsoft'un kendi mobil işletim sistemi bu pazarda %60-80 pay hedefliyordu. iPhone'un klavyesiz olması ve yüksek fiyatı, bu çerçeveden bakıldığında ciddiye alınmaz görünüyordu.
Ne Oldu
iPhone, klavyesiz ve dokunmatik ekranlı tasarımıyla akıllı telefon pazarının metriklerini kendisi yeniden tanımladı. 2023 itibarıyla iPhone, küresel akıllı telefon pazarının işletme kârının %85'ini tek başına topluyordu (Counterpoint Research verisi, Bloomberg'de aktarıldığı gibi). Buna karşılık Microsoft'un kendi mobil işletim sistemi Windows Phone, 2017'nin ilk çeyreğinde %0,1'e kadar gerileyen pazar payıyla fiilen sona erdi (IDC verisi) — Ballmer'ın savunmaya çalıştığı pazarın kendisi kayboldu, iPhone'un payı değil.
Sapma
'Önemli pazar payı şansı yok, hiç şansı yok' dendi — 2023'te iPhone tek başına küresel akıllı telefon kârının %85'ini topluyordu. Ballmer'ın savunduğu Microsoft mobil işletim sistemi ise 2017 Q1'de %0,1 pazar payına gerileyip fiilen sona erdi.
Neden Yanıldı
Aşırı Doğrusal Düşünme
Ben BernankeABD Merkez Bankası (Fed) Başkanı28 Mart 2007
“The impact on the broader economy and financial markets of the problems in the subprime market seems likely to be contained.”
Subprime (yüksek riskli konut kredisi) piyasasındaki sorunların, genel ekonomi ve finansal piyasalar üzerindeki etkisinin sınırlı kalması muhtemel görünüyor.
Bağlam
Bernanke bu ifadeyi 28 Mart 2007'de ABD Kongresi'ne resmi ekonomik durum sunumunda verdi — subprime mortgage piyasasında ilk çatlaklar görünmeye başlamıştı.
Ne Oldu
18 ay sonra, Eylül 2008'de Lehman Brothers'ın iflasıyla küresel finansal kriz patlak verdi — subprime sorunları 'sınırlı' kalmak yerine tüm küresel finansal sistemi sarstı.
Sapma
'Sınırlı kalması muhtemel' denen etki, IMF'nin Küresel Finansal İstikrar Raporu'na göre 2008 sonu itibarıyla ABD kaynaklı menkul kıymetlerde piyasa-değerine-göre toplam zarar yazımının ~2 trilyon dolara ulaşmasına, ABD'de Büyük Buhran'dan sonraki en büyük istihdam kaybına (yaklaşık 8,7 milyon iş) dönüştü.
Neden Yanıldı
Veri-Örneklem Sorunu
David LereahUlusal Emlakçılar Birliği (NAR) Baş Ekonomisti10 Ocak 2007
“After reaching what appears to be the bottom in the fourth quarter of 2006, we expect existing-home sales to gradually rise all this year and well into 2008.”
2006'nın dördüncü çeyreğinde dibe vurmuş görünen piyasadan sonra, mevcut konut satışlarının bu yıl boyunca ve 2008'e kadar kademeli olarak yükselmesini bekliyoruz.
Bağlam
2005-2006'da ABD konut balonu zirvedeydi, faiz artışları ve aşırı arz nedeniyle satışlar 2006'da düşmeye başlamıştı. Lereah aynı zamanda 'Emlak Patlamasını Kaçırıyor musunuz?' (2005) kitabının yazarıydı, konut piyasasının bir balon değil uzun vadeli bir genişleme olduğunu savunuyordu. 10 Ocak 2007'de NAR'ın yıllık tahmininde, düşüşün Q4 2006'da dip yaptığını ilan etti.
Ne Oldu
Dip henüz gelmemişti. Mevcut konut satışları 2006'daki 6,48 milyondan 2008'de 4,13 milyona geriledi (%36 düşüş), Case-Shiller ulusal konut fiyat endeksi 2006 zirvesinden 2012 ortasındaki gerçek dibe kadar yaklaşık üçte bir oranında geriledi, ve konut kredisi krizi 2008'de küresel finansal krizi tetikledi. Lereah, Mayıs 2007'de NAR'daki görevinden ayrıldı.
Sapma
'Dip Q4 2006'da' dendi — gerçek dip 5-6 yıl sonra, 2012'de geldi. İcra (foreclosure) başvuruları 2006'da 717.522'den 2009'da 2,8 milyona çıktı (RealtyTrac) — yaklaşık 4 kat artış. Mevcut konut satışları 2006-2008 arasında %36 düştü, iddia edilen toparlanma yıllarca gelmedi.
Neden Yanıldı
Teşvik Çatışması
Robert LucasChicago Üniversitesi iktisat profesörü; Amerikan İktisat Birliği (AEA) başkanlık konuşması4 Ocak 2003
“depression prevention has been solved, for all practical purposes”
Depresyonu önleme sorunu, pratik açıdan çözülmüş durumda.
Bağlam
Lucas bu cümleyi 4 Ocak 2003'te Washington'da, Amerikan İktisat Birliği'nin (AEA) 115. toplantısındaki başkanlık konuşmasında kurdu. Metin aynı yılın Mart ayında American Economic Review dergisinde "Macroeconomic Priorities" (Makroekonomik Öncelikler) başlığıyla yayımlandı. Konuşmanın çıkış noktası şuydu: makroekonomi 1940'larda Büyük Buhran'a verilen entelektüel bir yanıt olarak doğdu ve amacı o felaketin tekrarını önlemekti. Lucas bu anlamıyla makroekonominin "başarılı olduğunu" savundu. Tezin ikinci yarısı refahla ilgiliydi. ABD'nin son 50 yıllık performansı ölçüt alındığında, kısa vadeli talep yönetiminin daha da iyileşmesinden beklenen kazanç çok küçüktü. Lucas bunu, bir tüketiciyi tüketim dalgalanmasından tamamen kurtarmanın değerinin yaklaşık yüzde birin onda birinin yarısı kadar olduğunu hesaplayarak gösterdi. Daha büyük kazançları, insanlara çalışma ve tasarruf için daha iyi teşvikler sunan uzun vadeli politikalarda gördü. Bu girdideki alıntı kısadır; metnin tamamı için kaynak bağlantısına bakabilirsin.
Ne Oldu
Önce bir ayrım: Lucas "resesyon olmayacak" demedi. Tezi, depresyonu önleme sorununun pratik açıdan çözüldüğü ve daha fazla istikrar politikasından beklenen kazancın küçük olduğuydu. Bu iddia beş yıl kadar sonra sınandı. NBER'e göre ABD ekonomisi Aralık 2007'de zirve yaptı ve Haziran 2009'da dibe indi: 18 ay sürdü. Federal Reserve'ün resmî tarihçesi bu daralmayı İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana en derin resesyon olarak niteler. Elbette 2007-2009, 1930'lardaki depresyonla aynı şey değildi; "depresyon" ve "resesyon" ayrımı bu tartışmanın merkezindedir. Girdi, tartışmanın hangi tarafta durduğunu söylemez. Söylediği şu: "Sorun çözüldü" demek, yakın geçmişin sakinliğine dayanıyorsa, o sakinliği bozan şoklar için güvence vermez. Lucas'ın sonraki yıllarda bu konudaki görüşleri bu girdide ele alınmıyor. Ders kişiye değil çerçeveye aittir: son 50 yılın deneyimi, bir sorunun kalıcı biçimde çözüldüğünün kanıtı sayılamaz.
Sapma
Tez (2003): depresyon önleme sorunu "pratik açıdan çözüldü"; daha iyi dönemsel istikrar politikalarından beklenen refah kazancı, tüketimin yüzde birin onda birinden küçük. Gerçekleşen (ABD): NBER tarihlerine göre Aralık 2007'den Haziran 2009'a 18 aylık daralma (2001 daralması 8 ay sürmüştü). Federal Reserve History'ye göre (22 Kasım 2013 itibarıyla) reel GDP tepeden dibe yüzde 4,3 azaldı (2007'nin 4. çeyreği - 2009'un 2. çeyreği; güncel revizyonlar farklı olabilir). BLS işsizlik oranı (mevsimsellikten arındırılmış, LNS14000000) Aralık 2007'de yüzde 5,0 iken Ekim 2009'da yüzde 10,0'a çıktı: iki katına.
Neden Yanıldı
Veri-Örneklem Sorunu
James Glassman & Kevin Hassett"Dow 36,000" kitabının yazarları1 Ekim 1999
“The stock market is undervalued... Dow 36,000 is a reasonable, rational target, and we may get there far sooner than most investors expect.”
Borsa değerinin altında fiyatlanıyor... Dow 36.000 makul, rasyonel bir hedef ve çoğu yatırımcının beklediğinden çok daha kısa sürede oraya ulaşabiliriz.
Bağlam
1999'da dot-com balonunun zirvesinde, kitap Dow Jones endeksinin 3-5 yıl içinde 36.000'e (o dönemki ~11.000 seviyesinden) çıkacağını iddia etti.
Ne Oldu
Dow, 36.000 seviyesine ancak Kasım 2021'de ulaştı — yazarların '3-5 yıl' tahmininin yaklaşık 4-5 katı bir süre, aradan dot-com çöküşü ve 2008 krizi geçti.
Sapma
3-5 yıl içinde 36.000 öngörüldü, gerçekleşmesi 22 yıl sürdü (Kasım 2021) — tahminin yaklaşık 5-7 katı. Ayrıca yol düz bir çizgi değildi: dot-com çöküşünde (2000-2002) ve 2008 krizinde endeks defalarca %40-50'ye varan düşüşler yaşadı, tahminin öngörmediği iki büyük ayı piyasası araya girdi.
Neden Yanıldı
Yanlış Varsayım
The Economistİngiliz haftalık haber ve ekonomi dergisi; kapak "Drowning in oil", başyazı "The Next Shock?"6 Mart 1999
“We may be heading for $5.”
Belki de 5 dolara doğru gidiyoruz.
Bağlam
Petrol fiyatları iki yıldır düşüyordu. The Economist da Mart 1999'da bu bolluğu kapağa taşıdı: kapak başlığı "Drowning in oil" (petrolde boğulmak) idi, kapakta sızan bir vanayı kapatmaya çalışan petrole bulanmış iki adam görülüyordu. Başyazının başlığı "The Next Shock?" (Sıradaki şok?) idi. PIIE raporu dergi sayısını 6 Mart 1999 olarak verir; yazıyı aktaran bir başka ikincil kaynak 4 Mart 1999 tarihini kullanır. 4 Mart 1999 (Perşembe) kapanışında WTI ham petrol varil başına 13,32 dolardı, ertesi gün 13,33 dolar (EIA, FRED günlük serisi). Aynı serinin 1996-1997 zirvesi 26,55 dolardı (19 Aralık 1996 ve 8 Ocak 1997 kapanışları). Enerji ekonomisti Philip K. Verleger'in Nisan 2000 tarihli PIIE raporuna göre yazı, arama maliyetlerinin hızla düştüğünü ve fiyatın 5 dolara kadar inebileceğini öne sürüyordu; Economist'in kendi cümlesi doğrudan okunamamıştır. Önemli bir nüans: alıntı koşullu bir ifadedir ("may", yani olabilir). Rapor bunu "5 dolarlık ham petrol hemen köşede olabilir" diye özetler. Yani bu, kesin bir fiyat tahmini değil, bir olasılık uyarısıdır. Alıntı, Economist metnini aktaran ikincil bir kaynaktan (Norrep Capital Management'ın 2016 tarihli analizi) alınmıştır.
Ne Oldu
5 dolar olmadı; fiyat tersine döndü. WTI, 1998-1999 döneminde hiçbir gün 10 doların altında kapanmadı: en düşük günlük kapanış 10 Aralık 1998'deki 10,82 dolardı. Yazıdan sonra fiyat hızla yükseldi: Aralık 1999 ayı ortalaması 26,08 dolar, 10 Mart 2000 kapanışı 31,76 dolar oldu (EIA/FRED). Neden böyle oldu? Verleger'in raporuna göre petrol şirketleri fiyat düşüşüne geç ama sert tepki verdi: yatırımlar 1999'da çöktü. Dünya petrol tüketimi ise 1998'de yüzde 0,8, 1999'da yüzde 1,7 arttı (IEA verisi, Verleger'in aktarımıyla). Mart 1999'da üretim de kısıldı. Düşük fiyat, arzı azaltan ve talebi destekleyen güçleri harekete geçirdi. Yazının tespiti kısmen doğruydu: arama maliyetleri gerçekten düşüyordu ve Verleger'e göre bu tespit sonradan da geçerliliğini korudu. Hata, bu eğilimin fiyatı aşağı çekmeye aynı hızla devam edeceğini varsaymaktı. Bu, kısa süredir süren bir düşüşü ileriye doğru düz bir çizgi gibi uzatmanın tipik bir örneğidir. Bu girdi tarihsel bir örnektir; petrol ya da başka bir varlık için fiyat tahmini ya da tavsiye değildir.
Sapma
Eşik: 5 dolar (Economist'in "5 dolara gidiyor olabiliriz" ifadesi; aynı seri: WTI spot günlük kapanış, EIA/FRED). 4 Mart 1999 kapanışı 13,32 dolar: 5 dolara inmek için yaklaşık yüzde 62,5 düşüş gerekirdi. Gerçekleşen: 10 Mart 2000'de 31,76 dolar, yani 4 Mart 1999 kapanışının yaklaşık 2,4 katı ve 5 dolarlık eşiğin yaklaşık 6,4 katı. 3 Temmuz 2008'de günlük kapanış 145,31 dolarla 2008'in en yükseğine ulaştı (4 Mart 1999 kapanışının yaklaşık 10,9 katı). Not: 2008'in gün içi zirvesi (yaklaşık 147 dolar) bu seride yoktur; burada yalnızca günlük kapanışlar kullanılmıştır.
Neden Yanıldı
Aşırı Doğrusal Düşünme
Paul KrugmanEkonomist, Princeton Üniversitesi (2008'de Nobel Ekonomi Ödülü'nü kazandı)1 Haziran 1998
“By 2005 or so, it will become clear that the Internet's impact on the economy has been no greater than the fax machine's.”
2005 civarında, internetin ekonomi üzerindeki etkisinin faks makinesinden daha büyük olmadığı ortaya çıkacak.
Bağlam
Haziran 1998'de Red Herring dergisinde yayımlanan, adı "Why Most Economists' Predictions Are Wrong" (Çoğu Ekonomistin Tahmini Neden Yanlıştır) olan bir yazıda geçen bu cümle, Krugman'ın kendi ifadesiyle bilinçli olarak kışkırtıcı/eğlenceli bir örnekti — teknoloji tahmini yapmak asıl uzmanlık alanı değildi. Yine de internet ekonomisinin henüz erken ama hızla büyüdüğü bir dönemde yazıldı.
Ne Oldu
İnternet, takip eden yıllarda ekonomiyi (e-ticaret, dijital reklam, uzaktan çalışma, tüm sektörlerin dijitalleşmesi) faks makinesiyle kıyaslanamayacak ölçüde dönüştürdü. Krugman 2008'de, tamamen farklı bir alandaki (uluslararası ticaret teorisi) çalışmasıyla Nobel Ekonomi Ödülü'nü kazandı.
Sapma
1998'de ABD'de e-ticaret perakende satışları yaklaşık 5 milyar dolardı. 2020'lerin ortasına gelindiğinde bu rakam yıllık 1 trilyon doları aştı — 200 kattan fazla bir büyüme, faks makinesinin hiçbir döneminde ekonomiye kattığı etkiyle kıyaslanamayacak bir ölçek.
Neden Yanıldı
Aşırı Doğrusal Düşünme
Robert MetcalfeEthernet'in ortak mucidi, 3Com kurucusu, InfoWorld köşe yazarı4 Aralık 1995
“But I predict the Internet, which only just recently got this section here in InfoWorld, will soon go spectacularly supernova and in 1996 catastrophically collapse.”
Ama öngörüm şu: InfoWorld'de bu bölüme daha yeni kavuşan İnternet, yakında görkemli bir süpernova gibi patlayacak ve 1996'da felaketle çökecek.
Bağlam
Metcalfe, Aralık 1995'te IDG'nin InfoWorld dergisinde "From the Ether" köşesini yazıyordu; sütunun başlığı "Predicting the Internet's catastrophic collapse and ghost sites galore in 1996" (İnternet'in felaketle çöküşünü ve 1996'da hayalet sitelerin bolluğunu öngörmek) idi. Quote Investigator'ın aktardığına göre sütun, sabit ücretli iş modelinin gereken yeni kapasiteyi finanse edemeyeceğini ("naïve flat-rate business model is incapable of financing the new capacity"), yatırımcıların sürmesi beklenen kayıpları göze almak istemeyeceğini ve yeni güvenlik ihlallerinin verimli internetin geri kalanını güvenli ve ulaşılmaz bir alana iteceğini ileri sürüyordu. WWW6 konuşmacı sayfası, Metcalfe'nin sütununu, kendi yargısına göre internet 1996'da çökmezse yiyeceğini söylediğini belirtir.
Ne Oldu
1996'da internet çökmedi. Metcalfe'nin 14 Nisan 1997'de NANOG listesine yazdığı "Eating My Collapse Column" iletisine göre sütunu yalnızca, ölçütü olan "gigalapse" (tek bir kesintide bir milyar kullanıcı-saatlik kayıp) 1996'da yaşanmadığı için yedi: 1996'nın en büyük kesintisi, yine onun ifadesiyle Ağustos'taki 118 megalapse'lik bir AOL kesintisiydi. İleti şunu da söyler: "I was wrong -- we were lucky -- about the 1996 gigalapse." (1996 gigalapse'i konusunda yanıldım, şanslıydık.) 7-11 Nisan 1997 tarihli WWW6 konferansının (Santa Clara) programına göre 10 Nisan Perşembe günü kapanış oturumunda Metcalfe sütununu yedi. Kendi anlatımına göre bunu yaklaşık 1.000 kişinin önünde bir kâseden kaşıkla yaptı; Quote Investigator'ın aktardığı Nisan 1997 tarihli InfoWorld haberine göre önce sütun biçiminde bir pasta getirdi, seyirci bunu kabul etmeyince sahnede sakladığı bir blenderda sütunun sayfasını suyla ezip kaşıkla yedi (Heidelberg Laureate Foundation da sütunu sıvıyla blenderdan geçirdiğini yazar). Verdiği sözü tuttu; tahminlerde nadir görülen bir hesap verebilirlik örneğidir.
Sapma
Tahmin: 1996'da internetin "felaketle çökmesi". Metcalfe'nin kendi ölçütüyle (tek kesintide bir milyar kullanıcı-saat = 1 gigalapse) 1996'nın en büyük kesintisi 118 megalapse'ti: eşiğin yaklaşık %12'si (118 ÷ 1.000). Aynı dönemde Dünya Bankası'nın (Dünya Kalkınma Göstergeleri; FRED seri kodu ITNETUSERP2WLD) "100 kişide internet kullanıcısı" dünya serisi 1995'te 0,68'den 1996'da 1,33'e (yaklaşık %94 artış), 1997'de 2,04'e çıktı.
Neden Yanıldı
Yanlış Varsayım
Robert PrechterElliott Wave Theorist bülteninin yazarı, 1980'lerde Wall Street'in en izlenen piyasa tahmincilerinden biri1 Ocak 1995
“The only statements I am willing to make categorically are that (1) the stock market is near the end of cycle wave V from 1932, (2) the Dow Jones industrial average will fall at least back to 1,000, and (3) when the stock market falls that far, we will have a depression.”
Kategorik olarak yapmaya hazır olduğum tek açıklamalar şunlar: (1) borsa, 1932'den başlayan döngü dalgası V'in sonuna yaklaşıyor, (2) Dow Jones sanayi endeksi en az 1.000'e kadar gerileyecek, ve (3) borsa bu kadar düştüğünde, bir depresyon yaşayacağız.
Bağlam
Prechter'ın "At the Crest of the Tidal Wave: A Forecast for the Great Bear Market" (1995) kitabında yer aldı; alıntı, The Seattle Times'ın 5 Kasım 1995 tarihli bir haberinde de aktarıldı. Prechter, 1980'lerdeki isabetli çağrılarıyla (1982'de Dow 777 civarındayken büyük bir boğa piyasası öngörmüştü) Financial News Network tarafından 1989'da "On Yılın Gurusu" seçilmiş, Elliott Wave analiz yöntemine dayanan kesin/kategorik dille konuşan bir itibar inşa etmişti. Bu kitapta, aynı yöntemle, borsanın tarihi bir çöküşün eşiğinde olduğunu ve Dow'un 1.000 seviyesine kadar gerileyeceğini iddia ediyordu — Dow o dönemde 4.000-5.000 bandındaydı.
Ne Oldu
Tam tersi oldu. Dow Jones, kitabın yayınlandığı 1995'teki 4.000-5.000 bandından, 14 Ocak 2000'de 11.722,98 puanla tarihi zirvesine ulaştı — tarihin en büyük boğa piyasalarından birini yaşadı. Dow hiçbir zaman 1.000'e gerilemedi, öngörülen depresyon hiç gerçekleşmedi. Prechter, 1990'lar boyunca artan bir şekilde kötümser kaldı; itibarı bu dönemde ciddi zarar gördü.
Sapma
'Dow en az 1.000'e düşecek, bu bir depresyona işaret edecek' dendi — Dow, kitabın yayınlandığı 1995'ten sadece 5 yıl sonra, 14 Ocak 2000'de 11.722,98 zirvesine ulaştı. 1.000 seviyesi hiç görülmedi, depresyon hiç yaşanmadı.
Neden Yanıldı
Yanlış Varsayım
Paul Samuelson & William NordhausNobel ödüllü ekonomist & ekonomist, "Economics" ders kitabının yazarları1 Ocak 1989
“The Soviet economy is proof that, contrary to what many skeptics had earlier believed, a socialist command economy can function and even thrive.”
Sovyet ekonomisi, birçok şüphecinin daha önce inandığının aksine, sosyalist bir komuta ekonomisinin işleyebileceğinin ve hatta gelişebileceğinin kanıtıdır.
Bağlam
Samuelson'ın "Economics" ders kitabı, 1948'den itibaren onlarca yıl ABD'de en çok kullanılan ekonomi ders kitabıydı; William Nordhaus (2018 Nobel ödüllü) 1985'ten itibaren ortak yazar oldu. Kitabın art arda gelen baskılarında yer alan bir grafik, Sovyet GSYİH'sinin ABD'yi belirli bir tarihte yakalayacağını öngörüyordu — bu tarih her yeni baskıda ileriye ertelendi, ama iddia yıllarca korundu. 1989 baskısındaki bu cümle, iddianın en açık ifadelerinden biriydi. Sorunun kökü büyük ölçüde veri kaynağındaydı: piyasa fiyatları olmayan bir ekonominin GSYİH'si gerçek piyasa değerleriyle değil, resmi Sovyet istatistikleri ve CIA'in bu istatistiklere dayanan tahminleriyle hesaplanıyordu — ikisi de sonradan ciddi biçimde abartılı çıktı.
Ne Oldu
Sovyetler Birliği, bu cümlenin yayınlanmasından yalnızca 2 yıl sonra, Aralık 1991'de resmen dağıldı — ekonomik durgunluk, kıtlıklar ve merkezi planlamanın verimsizliği yıllardır birikiyordu, resmi büyüme rakamları bunu yansıtmıyordu. Kitabın kendi grafiği de gerçeği yansıtmadı: art arda gelen baskılarda Sovyet ekonomisinin ABD'yi yakalayacağı tarih hep ileri atıldı, hiçbir zaman gerçekleşmedi.
Sapma
'Komuta ekonomisi işleyebilir ve gelişebilir' dendi — 2 yıl sonra (Aralık 1991) SSCB tamamen dağıldı. Ders kitabının kendi grafiği, Sovyet GSYİH'sinin ABD'yi yakalayacağı tarihi her yeni baskıda ileri erteledi, hiçbir baskıda gerçekleşmedi.
Neden Yanıldı
Veri-Örneklem Sorunu
BusinessWeek Dergisiİş ve Ekonomi Dergisi (kapak makalesi, imzasız)13 Ağustos 1979
“The Death of Equities: How Inflation Is Destroying the Stock Market.”
Hisse Senetlerinin Ölümü: Enflasyon Borsayı Nasıl Yok Ediyor.
Bağlam
1970'lerin sonunda ABD borsası uzun süredir durgun ve yüksek enflasyon karşısında reel olarak değer kaybediyordu. BusinessWeek, 13 Ağustos 1979 tarihli kapağında hisse senetlerinin bir yatırım aracı olarak kalıcı şekilde önemini yitirdiğini ilan etti.
Ne Oldu
Kapak, tarihin en uzun boğa piyasalarından birinin başlangıcına yakın bir dönemde yayımlandı — ama hemen değil: borsa yaklaşık 3 yıl daha dalgalı seyretti, gerçek dip Ağustos 1982'de görüldü, ardından 1980'ler ve 1990'lar boyunca süren büyük bir yükseliş dönemi başladı.
Sapma
Ağustos 1979'da Dow ~875 puandaydı. Kapağın 20. yıldönümünde (1999) Dow 11.000'i geçmişti — yaklaşık 12-13 kat bir artış, 'hisse senetlerinin ölümü' tam tersi bir döneme denk geldi.
Neden Yanıldı
Rejim Değişikliği
Irving FisherEkonomist, Yale Üniversitesi15 Ekim 1929
“Stock prices have reached what looks like a permanently high plateau.”
Hisse fiyatları, kalıcı olarak yüksek bir platoya ulaşmış gibi görünüyor.
Bağlam
1920'lerin sonunda ABD borsası yıllardır kesintisiz yükseliyordu. Fisher döneminin en saygın ekonomistlerinden biriydi ve bu sözü New York Times'ta 16 Ekim 1929'da yayımlandı.
Ne Oldu
İki hafta sonra, 24-29 Ekim 1929'da borsa çöktü (Kara Perşembe/Kara Salı). Dow Jones, 1932'ye kadar %89 değer kaybetti — 'kalıcı plato' Büyük Buhran'ın başlangıcı oldu.
Sapma
Fisher'ın konuştuğu 15 Ekim 1929'da Dow ~326 puandaydı. 1932 ortasındaki dipte (41,22) bu seviyeden bile yaklaşık %87 daha aşağıydı — 'kalıcı plato' dediği nokta, aslında çöküşün başlangıcına 9 gün kalaydı.
Neden Yanıldı
Yanlış Varsayım
Roger Babsonİstatistikçi, Babson College Kurucusu5 Eylül 1929
“More people are borrowing and speculating today than ever in our history. Sooner or later a crash is coming, and it may be terrific.”
Bugün tarihimizde hiç olmadığı kadar çok insan borçlanıp spekülasyon yapıyor. Er ya da geç bir çöküş gelecek, ve bu çok sert olabilir.
Bağlam
1920'lerin sonunda ABD borsası marjinli (kredili) alımla şişmiş, yıllardır kesintisiz yükseliyordu — Dow, 3 Eylül 1929'da 381 puanla tarihi zirvesini görmüştü. Babson, 1921 ve 1924'teki durgunlukları da önceden isabetle işaret etmiş bir istatistikçiydi, ama art arda 'yakında çöküş gelecek' uyarıları yüzünden 1929'a gelindiğinde basında 'daimi kötümser' diye alay ediliyordu.
Ne Oldu
Konuşma Wall Street'e ulaştığında piyasa aynı gün yaklaşık %2,6-3 düştü ('Babson Break' diye anıldı) ama yatırımcılar bunu 'sağlıklı bir düzeltme' ve alım fırsatı olarak gördü, borsa toparlanıp yükselmeye devam etti. Gerçek çöküş yaklaşık 8 hafta sonra, 24-29 Ekim 1929'da (Kara Perşembe/Kara Salı) geldi — Dow, 1932'nin ortasına kadar zirveden %89 geriledi. Babson, sonunda haklı çıkan az sayıda isimden biri oldu, ama önceki yanlış-alarm geçmişi yüzünden asıl doğru uyarısı da başta ciddiye alınmadı.
Sapma
Piyasanın konuşma günü anlık tepkisi ~%2,6-3 düşüştü — asıl çöküş zirveden 1932'ye kadar %89'a ulaştı, yani ilk tepkinin yaklaşık 30 katı. Aynı gün Chicago Tribune'e konuşan Irving Fisher'ın yanıtı ('resesyon olabilir ama kriz değil') de kendi başına ayrı, daha ünlü bir yanlış tahmine dönüştü (bkz. arşivdeki Fisher girdisi, 10 gün sonraki 'kalıcı yüksek plato' sözü).
Neden Yanıldı
Sürü Davranışı