Planlama Yanılgısı: Tahminler Neden Fazla İyimser Çıkabilir ve Geçmiş Kayıt Ne Gösterir?

Varsayımsal bir örnek: biri mutfak yenilemesi için "on günde biter" diye plan yapıyor (örnek uydurmadır). Geçmişte benzer iki işi on altı ve on dört günde tamamlamış olsun. Plan yazılırken bu iki iş akla gelmediğinde tahmin yalnızca "bu sefer sorun çıkmayacak" varsayımına dayanır. Psikoloji ve karar araştırmaları yazını bu durumu planlama yanılgısı adıyla anar. Bu yazı, kavramın dayandığı iki çalışmanın özetlerini, bunların neyi ölçtüğünü ve neyi ölçmediğini, bütçe ve borç planlarına uyarlamanın sitenin yorumu olduğunu ve kişinin kendi tahmin kayıtlarının nasıl okunabileceğini anlatır.

Planlama yanılgısı nedir?

Planlama yanılgısı (planning fallacy), insanların kendi işlerinin tamamlanma süresini, benzer işlerin geçmiş deneyimlerine bakmak yerine yalnızca elindeki plana dayanarak iyimser tahmin etmesidir. Kavramın deneysel dayanaklarından biri Roger Buehler, Dale Griffin ve Michael Ross'un 1994 tarihli çalışmasıdır (Journal of Personality and Social Psychology, 67(3)). Makalenin özetine göre yazarlar üç hipotezi sınamıştır: kişiler başkalarının değil kendi tamamlanma sürelerini olduğundan kısa tahmin eder; tahmin yaparken ilgili geçmiş deneyimler yerine plana dayalı gelecek senaryolarına odaklanır; yaptıkları atıflar da geçmiş deneyimlerin ilgisini azaltır.

Toplam 465 lisans öğrencisiyle yapılan beş çalışmanın sonuçları özete göre üç hipotezi de destekler: katılımcıların tahminleri akademik ve akademik olmayan çeşitli işlerde fazla iyimserdir. Bu yazıda çalışmalara yalnızca özet düzeyinde yer verilir; makalelerin tam metni incelenmemiştir ve etki büyüklüğüne dair bir rakam verilmez.

İçeriden bakış: tahmin planın kendisine dayanınca

Daniel Kahneman ve Dan Lovallo'nun 1993 tarihli makalesi (Management Science, 39(1)) aynı konuya organizasyonlardaki karar verme penceresinden yaklaşır. Özete göre karar vericiler problemleri tekil sayma eğilimindedir: mevcut seçimi gelecekteki fırsatlardan ayırır ve mevcut planları değerlendirirken geçmişin istatistiklerini ihmal eder. Aşırı iyimser tahminler ise tahminleri planlara ve senaryolara "demirleyen" bir içeriden bakış benimsenmesinden kaynaklanır.

Buehler ve arkadaşlarının özeti benzer bir tabloyu gözleme dayalı olarak da anlatır: katılımcılardan düşündüklerini sesli söylemeleri istendiğinde (think-aloud yöntemi) tahmin yaparken ağırlıklı olarak gelecek senaryolarına odaklandıkları görülmüştür. Özetteki "demirleme" ifadesi sitedeki çapalama etkisi terimiyle akraba bir fikri çağrıştırır; bu bağlantı sitenin yorumudur, makale özetlerinde çapalama etkisi adlı kavrama atıf yapılmaz.

Geçmiş deneyim tahmine bağlanınca ne oluyor?

Buehler ve arkadaşlarının özetine göre tahminini ilgili geçmiş deneyimlerle ilişkilendirmesi istenen katılımcılarda iyimser yanlılık ortadan kalkmıştır. Katılımcılar geçmişteki tahmin başarısızlıklarını dış, geçici ve özgül etkenlere bağlamıştır; başka bir deyişle gecikmeyi tekrar etmesi beklenmeyen, belirli koşullara özgü bir durum olarak görmüşlerdir. Başkalarının işlerini tahmin eden gözlemci katılımcılar ise tamamlanma sürelerini olduğundan uzun tahmin etmiş ve geçmiş deneyimleri daha çok kullanmıştır.

Bu bulgu laboratuvarda, öğrencilerle ve belirli bir yönergeyle elde edilmiştir. Gerçek hayattaki finansal planlarda aynı etkinin çıkıp çıkmayacağını bu çalışmalar göstermez. Başa dönen varsayımsal örnekte geçmişi tahmine bağlamak, on günlük tahminin yanına on dört ve on altı gün süren iki işi koymak anlamına gelirdi; bu bir öneri değil, kavramın mantığını gösteren bir betimlemedir.

Bütçe ve borç planlarında nasıl görünebilir? (sitenin uyarlaması)

Kaynakların ölçtüğü şey tamamlanma süresi tahminleridir; bütçe ya da borç planlarında benzer bir mekanizmanın işleyip işlemediğini bu çalışmalar ölçmez. Aşağıdaki iki örnek yalnızca mantığı göstermek için sitenin uyarlamasıdır ve varsayımsaldır.

Birinci örnek: biri "borcumu 12 ayda kapatırım" planı yapıyor (örnek uydurmadır). Geçmişte benzer iki borç planını 18 ve 20 ayda tamamlamışsa ve bu bilgi plana girmemişse tahmin yalnızca "bu sefer sorun çıkmayacak" varsayımına dayanır.

İkinci örnek: bir aylık bütçe hazırlanırken beklenmedik harcamalar, fiyat artışları ya da gelirdeki aksamalar plana yazılmamıştır; plan ilk aydan sapmaya başlayabilir. Küçük sapmaların tekrar ederek birikmesi bütçe kayması terimiyle anlatılır ve Bütçe Kayması Dedektörü tek bir haftalık sapmanın yıla yayıldığında ulaştığı tutarı gösterir. Bu yazıdaki araç ise farklı bir soruyu ele alır: geçmiş tahminlerle gerçekleşen değerler arasındaki oran ne olmuştur?

Yakın kavramlardan farkı

İyimserlik yanlılığı, olumlu olayların kişinin kendi başına gelme ihtimalini başkalarına göre yüksek, olumsuz olayların ihtimalini ise düşük görme eğilimidir; planlama yanılgısı ise belirli bir işin süre tahminine özgüdür. Aşırı güven yanılgısı kişinin kendi bilgi, beceri ve tahmin yeteneğini gerçekte olduğundan yüksek değerlendirmesidir. Çapalama etkisi ise ilk karşılaşılan bilginin sonraki değerlendirmeleri orantısız etkilemesidir. Bunlar ilişkili ama ayrı kavramlardır; birinin diğerini açıkladığı bu yazıdaki kaynaklarla gösterilmez. Diğer önyargıların haritası için Önyargı Atlası'na bakılabilir.

Kaynakların sınırları

• Buehler ve arkadaşlarının çalışmaları öğrencilerle yapılan laboratuvar çalışmalarıdır; Kahneman ve Lovallo'nun makalesi psikolojik araştırmalara dayanır ve organizasyonlarda karar vermeye olası etkilerini inceler.
• Bu yazı yalnızca makale özetlerine dayanır; tam metinler incelenmemiştir.
• Kaynaklar tamamlanma süresi tahminini ölçer; bütçe, borç ya da maliyet tahminine genelleme sitenin uyarlamasıdır.
• Bir kişinin tahminlerinin tutup tutmadığı bu kaynaklarla değil, kendi kayıtlarıyla görülebilir; kayıt da geleceğin garantisi değildir.
• Rakamlı örnekler varsayımsaldır; gerçek bir kişiyi ya da planı göstermez.

Sıkça sorulan sorular

Planlama yanılgısı nedir?

İnsanların kendi işlerinin tamamlanma süresini, benzer işlerin geçmiş deneyimlerine bakmak yerine yalnızca elindeki plana dayanarak iyimser tahmin etmesidir. Buehler, Griffin ve Ross'un 1994 tarihli çalışması bu tahmin eğilimini öğrencilerle yapılan beş çalışmada bildirir.

Planlama yanılgısı ile iyimserlik yanlılığı aynı şey mi?

Hayır. İyimserlik yanlılığı olumlu olayların kişinin başına gelme ihtimalini yüksek görmekle ilgili genel bir eğilimdir; planlama yanılgısı belirli bir işin süre tahminine özgüdür. İkisi ilişkili kavramlardır, ancak birinin diğerini açıkladığı bu yazının kaynaklarıyla gösterilmez.

Yalnızca süre tahminleri için mi geçerli?

Kaynaklar tamamlanma süresi tahminlerini inceler. Bütçe, borç ya da maliyet tahminlerine uyarlama sitenin yorumudur; kaynaklar bunu ölçmez.

Planlama yanılgısı önlenebilir mi?

Kaynaklar böyle bir garanti vermez. Buehler ve arkadaşlarının özetine göre tahminini geçmiş deneyimlerle ilişkilendirmesi istenen katılımcılarda iyimser yanlılık ortadan kalkmıştır; ancak bu laboratuvar koşullarında, öğrencilerle elde edilmiş bir bulgudur ve gerçek hayattaki sonucu garanti etmez.

Bu yazı yatırım ya da finansal plan tavsiyesi mi?

Hayır. Yazı bir kavramı ve kaynaklarının ne söylediğini anlatır; bir plan ya da yatırım kararı için yönlendirme yapmaz.

Kendi tahmin–gerçekleşme kaydını okumak

Geçmiş işler için tahmin ve gerçekleşen değerler kayıtlıysa, aralarındaki oran kavramı kişinin kendi verisiyle görmenin bir yoludur. Aşağıdaki Tahmin–Gerçekleşme Kaydı aracı her kayıt için gerçekleşen değeri tahmine böler: oran 1'den büyükse gerçekleşen değer tahmini aşmış, 1'den küçükse tahminin altında kalmıştır. Ortalama oran tek başına yanıltıcı olabilir; tahminin iki kat aşıldığı ve yarısında kalındığı iki kayıtta bile oranların ortalaması 1,25 çıkar, bu yüzden ortanca da gösterilir.

Varsayımsal bir örnek: dört geçmiş iş için tahminler ve gerçekleşen günler şöyle olsun (rakamlar uydurmadır): mutfak yenileme 10 günlük tahmine karşı 16, tatil bütçesi hazırlığı 5'e karşı 6, sunum dosyası 4'e karşı 3, taşınma 7'ye karşı 12 gün. Oranlar sırasıyla 1,60, 1,20, 0,75 ve 1,71'dir. Dört kaydın üçünde tahmin aşılmış, birinde altında kalınmıştır; oranların ortalaması 1,32, ortancası 1,40'tır. Bu tablo yalnızca bu dört iş hakkında bir özettir; bir sonraki işin süresi hakkında bir şey söylemez.

Araç sapmanın nedenini söylemez, bir önyargı bulunduğunu göstermez ve yukarıda anlatılan laboratuvar bulgusunu sınamaz; yalnızca girilen kayıtları özetler. Üç kayıttan azı girildiğinde bir uyarı gösterir; üç, aracın uyarı eşiğidir ve istatistiksel bir güvenilirlik sınırı değildir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz.