Davranışsal Finans Bulguları Ne Kadar Güvenilir? Yinelenen, Tartışılan ve Zayıflayan Çalışmalar

Davranışsal finans bulguları bazen kesin gerçekler gibi anlatılır. Oysa bazıları sonradan yeniden denendi: kimi yinelendi, kimi tartışmaya açıldı, kimi zayıfladı. Bu yazı, sitede geçen bulguların durumunu üç sınıfla anlatıyor: sağlam, tartışmalı, zayıf kanıt. Sınıflar sitenin kendi okumasıdır ve açılıp okunan kaynaklara dayanır. Hiçbir bulgu için "doğrudur" ya da "çürütüldü" demiyoruz; yalnızca ne iddia edildiğini, neyle sınandığını ve ne çıktığını yazıyoruz.

Yineleme ne demek, neden önemli?

Yineleme, bir çalışmanın aynı yöntemle yeni katılımcılarda yeniden yapılmasıdır. Tek bir çalışma, o örneklemin özelliklerini ya da rastlantıyı taşıyabilir; yeniden denemek bunu görmeyi sağlar. Çok laboratuvarlı yinelemelerde birçok laboratuvar aynı protokolü uygular. Önceden kayıt ise yöntemin ve analiz planının veri toplanmadan önce açıkça paylaşılmasıdır.

Many Labs 1 projesi (Klein ve arkadaşları, 2014) bu yaklaşımın bir örneğidir: 13 klasik ve çağdaş etki, 36 bağımsız örneklemde ve toplam 6.344 katılımcıyla yeniden denendi. Etkilerin 10'u tutarlı biçimde yinelendi, biri zayıf destek buldu, ikisi yinelenmedi. Yazarlar, yinelenebilirliğin örneklem ve ortamdan çok etkinin kendisine bağlı göründüğünü söyler.

Üç sınıf nasıl okunur?

• Sağlam: aynı ya da benzer yöntemle yeniden denendi ve etki yinelendi.
• Tartışmalı: yineleme ya da yorum konusunda farklı çalışmalar farklı şeyler söylüyor.
• Zayıf kanıt: düzenli biçimde yeniden denendiğinde etki küçük çıktı ve belirsizlik aralığı sıfırı da kapsıyor.

Sınıflar bir hüküm değil, bugünkü durumun özetidir ve yeni çalışmalarla değişebilir.

Sağlam: Many Labs 1'de yinelenen etkiler

Ne iddia edilmişti? Çapalama (ilk görülen sayının sonraki tahmini çekmesi), kazanç ve kayıp çerçevesi (aynı seçeneğin kazanç ya da kayıp diliyle sunulması tercihi değiştirir), batık maliyet (geri alınamayan harcamanın kararı etkilemesi) ve geriye dönük kumarbaz yanılgısı. Neyle sınandı? Many Labs 1'in ortak protokolüyle. Sonuç: Dört çapalama ölçümünde etki büyük çıktı (ağırlıklı d 1,17 ile 2,42 arasında). Kazanç ve kayıp çerçevesinde d = 0,60 (orijinal çalışmada 1,13), batık maliyette 0,27 (orijinalde 0,23), geriye dönük kumarbaz yanılgısında 0,61 (orijinalde 0,69).

Ne söylemiyoruz? Bu deneyler kısa senaryolardır; aynı büyüklüğün gerçek yatırım davranışında görüldüğünü söylemiyoruz. Proje yalnızca 13 etkiyi seçti ve davranışsal finansın tamamını temsil etmez. Aynı projede bayrak ve para ön-uyarımı yinelenmedi; yinelenmeyen klasik bulgular da var. Geriye dönük kumarbaz yanılgısı, sitedeki kumarbaz yanılgısı tanımıyla birebir aynı şey değildir: bir sonraki sonucun beklentisini değil, geçmiş hakkındaki tahmini ölçer. Ayrıntı için çapalama etkisi, çerçeveleme etkisi ve batık maliyet yanılgısı sayfalarına bakılabilir.

Tartışmalı bulgular

Kayıptan kaçınma

Ne iddia edilmişti? Kayıplar, eşdeğer kazançlardan psikolojik olarak daha ağır tartılır. Neyle sınandı? Ruggeri ve arkadaşlarının 2020'de Nature Human Behaviour dergisinde yayımlanan çalışması, Kahneman ve Tversky'nin prospect teorisi örüntülerini 19 ülkede, 13 dilde ve 4.098 katılımcıyla yeniden denedi. Sonuç: Maddelerin %94'ü yinelendi, 13 kuramsal karşılaştırmanın 12'si yinelendi ve bazı etkilerde zayıflama görüldü. Gal ve Rucker'in 2018 tarihli makalesi ise özetine göre mevcut kanıtın, kayıpların ortalamada kazançlardan daha etkili olduğunu desteklemediğini savunur. İkisi farklı yöntemle çalışır: ilki doğrudan bir yineleme, ikincisi mevcut kanıtın derlemesidir.

Ne söylemiyoruz? Kayıptan kaçınmanın var ya da yok olduğunu söylemiyoruz; Gal ve Rucker'in makalesinin yalnızca özeti okundu. Ayrıntı için kayıptan kaçınma sayfasına bakılabilir.

Sahiplik etkisi

Ne iddia edilmişti? Bir malı elinde tutanlar, aynı malı almak isteyenlerin ödemeye razı olduğu fiyattan daha yüksek bir satış fiyatı ister. Neyle sınandı? Plott ve Zeiler'in 2005'te American Economic Review dergisinde yayımlanan çalışması, bu farkın konu hakkındaki yanlış anlamalardan kaynaklanıp kaynaklanmadığını sınadı. Sonuç: Yazarlar, katılımcılara kapsamlı eğitim veren ve ölçüm yöntemini değiştiren bir düzenekte iki fiyat arasında fark görmediklerini bildirir ve bu tür farkların kayıptan kaçınmanın ya da prospect teorisinin kanıtı sayılmasını sorgular.

Ne söylemiyoruz? Sonuç tek bir deney düzeneğine aittir ve makalenin yalnızca özeti okundu; sahiplik etkisinin var ya da yok olduğunu söylemiyoruz. Ayrıntı için sahiplik etkisi sayfasına bakılabilir.

Sıcak el

Ne iddia edilmişti? Basketbolda bir atışı sayıya çeviren oyuncunun sonraki atışı da sayıya çevirme ihtimalinin yüksek olduğuna inanılır; buna "sıcak el" denir. Neyle sınandı? Gilovich, Vallone ve Tversky (1985), Philadelphia 76ers'ın atış kayıtlarında art arda atışların sonuçları arasında olumlu bir ilişki bulmadıklarını bildirir; aynı sonuç Boston Celtics'in serbest atışlarında ve Cornell takımlarıyla yapılan kontrollü deneyde de çıktı. Yazarlar inancı, kısa rastgele dizilerin kendi üretici sürecine çok benzediği sanılan genel bir şans yanlış anlamasıyla açıklar. Sonuç: Miller ve Sanjurjo (2018, Econometrica), bu tür verilerde seri sonrası oranları hesaplamanın sistematik bir yanlılık taşıdığını kanıtladıklarını söyler; yanlılık dizi uzundukça azalır ama araştırmalarda kullanılan uzunluklarda belirgin kalır. Yazarlara göre bu yanlılık düzeltilince eski çalışmanın uzun süredir kabul gören sonuçları tersine döner.

Ne söylemiyoruz? "Sıcak el vardır" ya da "yoktur" demiyoruz. İki çalışma bir yöntem tartışmasını gösteriyor; finans piyasalarındaki fiyat serileri hakkında bir şey söylemiyor.

Para ve mutluluk

Ne iddia edilmişti? Kahneman ve Deaton (2010), 450.000'den fazla Gallup-Healthways yanıtını inceledi: yaşam değerlendirmesi gelirin logaritmasıyla düzenli artıyordu; duygusal iyi oluş da artıyor ama yaklaşık 75.000 dolardan sonra ilerleme görülmüyordu. Neyle sınandı? Killingsworth (2021), 33.391 çalışan ABD'liden gelen 1.725.994 deneyim örnekleme raporuyla duygusal iyi oluşun log gelirle doğrusal arttığını, 75.000 dolar sonrasında bir düzleşme görülmediğini bildirdi. Sonuç: Killingsworth, Kahneman ve Mellers (2023), farklı sonuçlara varmış iki araştırmacının ortak çalışmasıyla ("adversarial collaboration", Mellers kolaylaştırıcı) aynı veriyi birlikte yeniden çözümledi. Makalenin özetine göre düzleşme örüntüsü yalnızca en mutsuz yaklaşık %20'de görülüyor; daha mutlu olanlarda iyi oluş log gelirle artıyor. Yazarlar, Kahneman ve Deaton'ın sonuçlarını mutluluk yerine mutsuzluk diliyle anlatmanın daha uygun olabileceğini, çünkü o ölçümlerin tavan etkisi yüzünden mutluluk dereceleri arasında ayrım yapamadığını söyler.

Ne söylemiyoruz? Belirli bir gelir düzeyinin mutluluk getirdiğini ya da getirmediğini söylemiyoruz; verilerin ikisi de Amerika Birleşik Devletleri'ne aittir ve bu yazı bir gelir eşiği ya da tutar önermez. PNAS makalelerinin özeti ve giriş bölümü okundu.

Marşmelov testi

Ne iddia edilmişti? Okul öncesi çocuklarda beklemek, sonraki yaşam sonuçlarıyla güçlü biçimde ilişkiliydi. Neyle sınandı? Watts, Duncan ve Quan (2018), 918 çocuklu daha büyük bir örneklemle ilişkiyi yeniden sınadı ve anneleri üniversite mezunu olmayan 552 çocuğa odaklandı. Sonuç: Dört yaşında bir dakika daha beklemek, 15 yaşında başarıda yaklaşık standart sapmanın onda biri kadar artışla ilişkili çıktı; bu ilişki ilk çalışmalardakinin yarısı kadardı. Aile geçmişi, erken bilişsel beceri ve ev ortamı hesaba katılınca üçte iki oranında azaldı.

Ne söylemiyoruz? Çalışma, testin değiştirilmiş bir sürümüne dayanan kavramsal bir yinelemedir; ertelenmiş hazzın sabit bir özellik olduğunu ya da olmadığını söylemiyoruz. Ayrıntı için ertelenmiş haz sayfasına bakılabilir.

Zayıf kanıt: ego tükenmesi

Ne iddia edilmişti? Öz-denetim sınırlı bir kaynak gibi davranır: bir öz-denetim görevinden sonra bir sonraki görevde performans düşer. Neyle sınandı? Hagger ve arkadaşlarının 2016 tarihli, önceden kayıt altına alınmış çok laboratuvarlı çalışması (23 laboratuvar, toplam 2.141 katılımcı), Sripada ve arkadaşlarının kullandığı standart düzeneği uyguladı. Makalenin özetine göre önceki meta-analizler etkinin büyüklüğünü ve varlığını sorgulamıştı. Sonuç: Etki küçük çıktı ve güven aralığı sıfırı kapsıyordu (d = 0,04; %95 güven aralığı −0,07 ile 0,15).

Ne söylemiyoruz? Bu çalışma tek bir düzeneği sınadı ve Sripada ve arkadaşlarının ilaç koluyla yaptığı çalışmanın doğrudan yinelemesi değildir; kavramın tamamı hakkında bir hüküm vermiyoruz. Günlük deneyimde dikkatin zaman zaman zorlaşması ayrı bir konudur. Ayrıntı için irade tüketimi sayfasına bakılabilir.

Bu bulgular sitede nerede geçiyor?

İlgili terim sayfaları: çapalama etkisi, çerçeveleme etkisi, batık maliyet yanılgısı, kumarbaz yanılgısı, kayıptan kaçınma, sahiplik etkisi, ertelenmiş haz ve irade tüketimi. Zihin tuzaklarına daha geniş bir bakış için yatırım kararlarında zihin tuzakları yazısı var.

Okuma düzeyi ve sınırlar

• Tam metin okunanlar: Gilovich, Vallone ve Tversky (1985); Miller ve Sanjurjo (2018); Hagger ve arkadaşları (2016).
• Özet ve giriş okunanlar: Kahneman ve Deaton (2010); Killingsworth (2021); Killingsworth, Kahneman ve Mellers (2023); Many Labs 1 (özet, sonuç özeti ve tablo).
• Yalnızca özet okunanlar: Ruggeri ve arkadaşları (2020); Gal ve Rucker (2018); Plott ve Zeiler (2005).
• Kaynağı açılamayan bulgular bu yazıya alınmadı.

Bu yazı, davranışsal finans literatürünün tamamının taraması değildir; yalnızca sitede geçen bulguların durumunu aktarır.

Sıkça sorulan sorular

Replikasyon krizi ne demek?

Bazı bilimsel çalışmaların yeniden denendiğinde aynı sonucu vermemesiyle ilgili tartışmalara verilen addır. Bu yazı o tartışmanın tamamını değil, sitede geçen bulguların durumunu anlatıyor.

Yinelenmeyen bir bulgu yanlış mıdır?

Yinelenmemesi tek başına bunu söylemez; yöntem, örneklem ya da etkinin küçüklüğü gibi başka açıklamalar da olabilir. Bu yüzden sınıfları hüküm olarak değil, bugünkü durumun özeti olarak kullanıyoruz.

Sağlam, tartışmalı ve zayıf kanıt sınıfları nasıl belirlendi?

Bulguların yeniden denenip denmediğine, sonuca ve konuyla ilgili farklı çalışmaların ne söylediğine tek tek bakıldı. Sınıflar sitenin okumasıdır ve açılıp okunan kaynakların düzeyine bağlıdır; hangi kaynağın ne kadar okunduğu yukarıda yazıyor.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi içermez.