Zihinsel Muhasebe (Mental Accounting)

100 TL, 100 TL'dir — nereden geldiği parayı değiştirmez. Ama zihnin öyle çalışmaz: maaşından biriktirdiğin 10.000 TL'yi çok temkinli değerlendirirken, aynı 10.000 TL bir ikramiye ya da miras olarak geldiğinde çok daha riskli bir kararda kullanmaya çok daha yatkın olabilirsin. Bu tutarsızlığa zihinsel muhasebe denir.

Zihin, parayı "hesaplara" ayırır

Davranışsal iktisatçı Richard Thaler'ın popülerleştirdiği bu kavram, insanların parayı tek bir bütün olarak değil, zihinsel olarak ayrı "hesaplara" (kaynağına, amacına ya da nasıl kazanıldığına göre) böldüğünü gösterir. "Kolay gelen kolay gider" atasözü aslında bu eğilimin halk arasındaki karşılığıdır — emek karşılığı kazanılan para "değerli", beklenmedik gelen para ise "harcanabilir" olarak zihinde farklı bir gözle görülür.

Yatırımda nasıl görünür?

Bir yatırımcı, düzenli birikimini düşük riskli bir fonda tutarken, aynı anda "kaybetsem de olur" diyerek bir ikramiyeyi yüksek riskli bir varlığa yatırabilir — oysa ikisi de aynı kişinin toplam serveti içinde aynı ağırlığı taşır. Portföyünü tek bir bütün olarak değil, ayrı ayrı "cüzdanlar" gibi yönetmek, toplam risk seviyeni gözden kaçırmana yol açabilir.

Sahiplik etkisiyle akraba bir eğilim

Zihinsel muhasebe, sahiplik etkisiyle aynı aileden sayılabilir — ikisi de paraya ya da varlığa, objektif değerinden bağımsız, öznel bir anlam yükleme eğilimidir. Sahiplik etkisinde bu "zaten benim" hissinden, zihinsel muhasebede ise "bu paranın kaynağı ne" sorusundan kaynaklanır.