Daniel Kahneman

Psikolog, davranışsal ekonominin kurucu isimlerinden, 2002 Nobel Ekonomi Ödülü sahibi — İsrailli-Amerikalı (1934-2024)

Daniel Kahneman, 5 Mart 1934'te Tel Aviv'de doğdu, çocukluğunun büyük kısmını Nazi işgali altındaki Fransa'da geçirdi. Kudüs İbrani Üniversitesi'nde psikoloji eğitiminin ardından, 1961'de Berkeley'den doktora derecesini aldı.

Tversky ile ortaklık: ekonomiye meydan okuyan bir ikili

Kahneman'ın kariyerinin dönüm noktası, İbrani Üniversitesi'nde meslektaşı Amos Tversky ile başlattığı, onlarca yıl süren ortak çalışmadır. 1979'da yayımladıkları "Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk" makalesi, insanların risk altında karar verirken klasik ekonominin varsaydığı gibi rasyonel davranmadığını, kayıpları ve kazançları farklı bir psikolojik ölçekle değerlendirdiğini matematiksel olarak modelledi — bugün roster'daki kayıptan kaçınma, çapalama etkisi ve sahiplik etkisi gibi terimlerin kökeninde bu makale yer alır.

2002 Nobel Ekonomi Ödülü

Tversky, 1996'da erken yaşta hayatını kaybettiği için (Nobel Ödülü ölümünden sonra verilmez), 2002 Nobel Ekonomi Ödülü'nü Kahneman tek başına, "psikolojik araştırmaların ekonomi bilimine entegrasyonu" gerekçesiyle Vernon L. Smith ile paylaşarak aldı — bir psikoloğun ekonomi alanında Nobel kazanması, o zamana kadar eşi görülmemiş bir durumdu.

Princeton dönemi

1993'ten itibaren Princeton Üniversitesi'nde psikoloji profesörlüğü yapan Kahneman, kariyerinin ilerleyen yıllarında araştırmalarını "iyi oluş" (well-being) ve karar verme psikolojisinin daha geniş uygulamalarına doğru genişletti.

"Thinking, Fast and Slow": Bir ömürlük araştırmanın özeti

2011'de yayımladığı ve dünya çapında en çok satanlar listesine giren Thinking, Fast and Slow (Türkçe: Hızlı ve Yavaş Düşünme), onlarca yıllık araştırmasını geniş bir okur kitlesine, zihnin iki farklı çalışma biçimi — hızlı/içgüdüsel Sistem 1 ve yavaş/analitik Sistem 2 — çerçevesiyle anlattı. Bu çerçeve, kitaptan bağımsız olarak davranışsal ekonominin en yaygın bilinen kavramlarından biri haline geldi.

2024

Kahneman, 27 Mart 2024'te 90 yaşında hayatını kaybetti. Ardında, ekonomi ile psikolojiyi kalıcı olarak birleştiren bir araştırma mirası bıraktı.

Öne çıkan temalar: Tversky ile birlikte geliştirdiği prospect teorisinin merkezindeki kayıptan kaçınma (kayıpların eşdeğer kazançlardan daha güçlü hissedilmesi — araştırmalara göre yaklaşık 2-2.5 kat, genelde 2.25 katsayısıyla anılır), ilk gördüğün sayının zihninde referans noktası haline gelmesi (çapalama etkisi), sahip olduğun bir şeye duyduğun orantısız değer (sahiplik etkisi) ve zihnin kararları iki farklı hızda işlemesini anlatan Sistem 1 ve Sistem 2 çerçevesi.