William O'Neil Nasıl Hisse Seçiyordu? Temel Analiz ile Grafiği Aynı Masaya Oturtmak

Temel analiz ile teknik analiz çoğu zaman iki ayrı kamp gibi anlatılır: biri bilançoya, öbürü grafiğe bakar. Teknik Analiz mi Temel Analiz mi? yazısında bu ikisinin rakip değil, farklı sorulara cevap arayan iki mercek olduğunu anlatmıştık. William O'Neil ise bu iki merceği tek bir hisse seçme çerçevesinde art arda kullanan, adı en çok anılan isimlerden biridir. Bu yazı, o çerçevenin hangi soruları sorduğunu ve nerede durduğunu anlatır.

O'Neil'in çıkış noktası: kazananlara geriye bakmak

O'Neil, Wall Street'te borsa komisyoncusu olarak başladı, 1963'te kendi araştırma şirketini kurdu, 1984'te Investor's Daily (1991'den beri Investor's Business Daily) gazetesini çıkardı ve yaklaşımını 1988'de How to Make Money in Stocks kitabında anlattı. Yönteminin çıkış fikri basitti: büyük yükselişler yapmış hisselere geriye dönüp bakmak ve yükselişten önce ortak hangi özellikleri taşıdıklarını aramak. Bu özelliklerin yedi harfte toplanmış hali CAN SLIM'dir. Burada önemli bir ayrım var: bu bir teori değil, geçmiş verilerden çıkarılmış bir gözlem listesidir. Neden işlemesi gerektiğini bir model değil, geçmişte nasıl göründüğü açıklar.

Temel analiz tarafı: kazanç, ivme ve yenilik

CAN SLIM'in ilk harfleri bilançonun diline yakındır. C ve A, güncel ve yıllık kazanç artışını sorar. Burada ayırt edici olan, kazancın yalnızca büyüyüp büyümediği değil, büyümenin hızlanıp hızlanmadığıdır; bu fikre kazanç ivmesi denir. Çerçevenin yayımlanmış tarama ölçütlerinde çeyreklik hisse başına kazanç artışı için genellikle en az %25 aranır; bu çerçevenin kendi filtresidir, bir genel kural ya da tavsiye değildir. N ise yeniliği sorar: yeni bir ürün, yeni bir yönetim ya da fiyatın yeni bir zirveye çıkması.

Bu ölçütlerin zor yanı "kazanç" kelimesinin tek bir anlama gelmemesidir. Cisco vakasında aynı şirketin aynı yıllık raporu, bildirilen (GAAP) kâr tanımıyla yavaşlayan, pro forma tanımıyla hızlanan bir kazanç artışı gösteriyordu. Yani C sorusunun cevabı, hangi kâr tanımına baktığına bağlıdır.

Grafik tarafı: taban, pivot noktası ve hacim

CAN SLIM'in teknik analize yaklaşan yanı zamanlamadır. O'Neil'in anlatımında uygun görünen bir hisse bile her fiyatta ilgi çekici değildir; fiyat bir taban formasyonu oluşturur, bunun en bilinen örneği kupa-kulp formasyonudur ve asıl dikkat, bu tabanın kırıldığı pivot noktasına verilir. Aynı ismin gün içi işlemde kullanılan destek-direnç göstergesinden tamamen farklı bir kavram olduğunu unutma.

Kırılmanın kendisi de tek başına yeterli sayılmaz; işlem hacminin ortalamanın belirgin üzerinde olması aranır (IBD'nin aktardığı çerçevede 50 günlük ortalamanın yaklaşık %40-50 üzeri). Mantık şudur: hacimsiz bir kırılma, talebin yeterince güçlü olmadığını düşündürür. Bu iki ölçüt, "fiyat ne diyor?" sorusunun O'Neil'deki karşılığıdır.

Somut bir örnek: aynı hisse, yedi ayrı soru

Varsayımsal bir şirket düşün (rakamlar uydurmadır, gerçek bir hisse değildir). Son çeyrekte hisse başına kazancı bir yıl öncesine göre %35 artmış, bir önceki çeyrekte artış %22'ymiş; yani kazanç hem büyüyor hem hızlanıyor. Satışları %30 artmış, net kâr marjı bir yıl öncesine göre iyileşmiş. Fiyat bir kupa-kulp tabanı oluşturmuş, kulbun en yüksek noktası 100 TL. Hisse bir gün 101 TL'ye, ortalamanın %50 üzerinde hacimle çıkmış. Aynı dönemde sektörünün ve endeksin üzerinde performans göstermiş, endeks ise dağıtım günleri açısından sakin.

Çerçeve bu tabloya "al" demez; yalnızca her sorunun cevabını sıralar: kazanç evet, ivme evet, satış evet, marj evet, taban ve hacim evet, liderlik evet, piyasa yönü evet. Şimdi tek bir şeyi değiştir: hacim ortalama çıksın. Çerçevenin dilinde bu, kırılmanın teyidinin zayıf kaldığı anlamına gelir; diğer altı cevap yerinde durur. Yani sistem tek bir toplam puan üretmez, her soru ayrı bir bilgidir. Bunu hesap makinesine dökülmüş hâliyle Büyüme Hissesi Röntgeni'nde görebilirsin.

Filtre mi, sinyal mi?

CAN SLIM'i bir tahmin makinesi olarak okumak yanlış anlaşılmaya açıktır. Çerçevenin işlevi, binlerce hisseyi birkaç adaya indirmek, yani bir filtre olmaktır. Filtreden geçmek, o hissenin yükseleceği anlamına gelmez; yalnızca geçmişte büyük yükselişlerden önce görülen özelliklere uyduğu anlamına gelir. Teknik analiz ile temel analiz arasındaki ayrımı hatırla: temel analiz "bu şirket değerli mi" sorusuna, teknik analiz "piyasa bu hisseye nasıl bakıyor" sorusuna cevap arar. O'Neil'in çerçevesi bu iki soruyu aynı listeye koyar ve ikisinin de evet demesini ister. Bu, ikisinin çeliştiği durumları ortadan kaldırmaz; yalnızca çelişkiyi baştan "bu hisseyi aday listesine alma" olarak okur.

Liderlik ve piyasa: L, I ve M

L harfi hissenin sektöründeki ve piyasadaki konumunu sorar: lider hisse mi, geride kalan mı? Bunun ölçüsü göreli güçtür, yani hissenin bir endeksle ya da emsalleriyle karşılaştırmalı performansı. M harfi ise bireysel hisseden bağımsız bir soruyu ekler: genel piyasa hangi yönde? O'Neil'in çerçevesinde hisselerin çoğu piyasanın yönünü izlediği için, endeksin yüksek hacimle düştüğü dağıtım günleri izlenir. Kurumsal sahiplik (I) ise büyük fonların hisseyi taşıyıp taşımadığına bakar.

Üçüncü ayak: kaybı küçükken sınırlamak

Sistem yalnızca ne zaman girileceğini değil, ne zaman çıkılacağını da anlatır. Kitaptaki %8 zarar-kes kuralı, alım fiyatının yaklaşık %7-8 altına inildiğinde çıkmayı öngörür. Bunun arkasındaki aritmetik şudur: %8 kayıp yaklaşık %8,7 kazançla telafi edilir, ama %50 kayıp %100 kazanç gerektirir. Kayıp büyüdükçe geri dönüş orantısız zorlaşır. Kendi rakamlarınla görmek için Kayıp Telafi Hesaplayıcı'yı kullanabilirsin. Bu bir kural önerisi değil, sistemin kendi iç mantığının anlatımıdır.

Çerçevenin mantığından çıkarılabilecek üç düşünme biçimi

Sayısal eşikleri bir yana bırakınca, O'Neil'in çerçevesinin arkasında üç düşünme biçimi görülür. Birincisi, çerçeve "ucuz mu?" yerine "güçlü mü?" diye sorar: fiyatın düşük olması tek başına bir kanıt sayılmaz, geride kalan hissenin geride kalmasının bir nedeni olabilir. İkincisi, çerçeve kararın baştan yazılı bir soru listesine bağlanmasını ister: hangi koşulda girileceği ve hangi koşulda çıkılacağı önceden belli olduğunda, karar anındaki duygunun payı azalır. Üçüncüsü, çerçeve çıkış koşulunun girişten önce yazılmasını ister: bir pozisyon kayıptayken "geri döner" umuduyla beklemek, kayıptan kaçınma önyargısının tipik görünümüdür ve çıkış koşulu önceden yazılmışsa bu umuda yer kalmaz. Bunlar çerçevenin kendi mantığının betimlemesidir, bir davranış önerisi değildir.

Bu çerçeve neyi garanti etmez?

İlk uyarı, çerçevenin geriye bakarak kurulmuş olmasıdır. Kazananlara bakıp ortak özellik aramak, aynı özellikleri taşıyıp yükselmeyen hisseleri görünmez kılar. İkincisi, ölçütler ağırlıkla ABD piyasası ve belirli dönemler için çıkarılmıştır; Borsa İstanbul gibi başka piyasalarda aynı eşiklerin aynı sonucu vereceği varsayılamaz. Üçüncüsü, ölçütler açıklanmış sonuçlara bakar ve talebin ani kopmasını önceden söylemez: Cisco vakasında fiyat, temel verilerin bozulmasından yaklaşık bir yıl önce zayıflamıştı. Son olarak, aktarıldığına göre O'Neil'in 1990'ların başındaki bir yatırım fonu aynı dönemde S&P 500'ün belirgin gerisinde kaldı ve kapatıldı. Yani bu bir yöntem anlatımıdır, kâr garantisi değil.

Kendi sorularını kendi rakamlarınla sor

Çerçevenin sorularını bir hisse için yan yana görmek istersen Büyüme Hissesi Röntgeni kazanç, satış, marj, göreli performans ve hacim sorularını sıralar; puan ya da al-sat yönü vermez. Birkaç hisseyi aynı endeksle karşılaştırmak için Göreli Güç Sıralayıcı var. Çerçevenin kapanmış bir vakada neyi gösterip neyi gösteremediğini ise Bir Hisse Neden Lider Olur? yazısında inceledik.

Sıkça Sorulan Sorular

CAN SLIM temel analiz mi, teknik analiz mi?

İkisinin birleşimi. C, A ve N bilançonun diline, yani temel analize yakındır; taban formasyonu, pivot noktası ve hacim ise grafiğe, yani teknik analize. L, I ve M ise hissenin piyasadaki konumuna bakar.

CAN SLIM'deki yedi harf nedir?

C güncel çeyreklik kazanç, A yıllık kazanç, N yenilik, S arz-talep (hacim), L liderlik (lider mi geride mi), I kurumsal sahiplik, M piyasa yönüdür. Her biri yukarıda ilgili bölümde anlatıldı.

Pivot noktası ile gün içi pivot point aynı şey mi?

Hayır. Gün içi pivot point, bir önceki günün en yüksek, en düşük ve kapanış fiyatlarından hesaplanan bir destek-direnç göstergesidir. O'Neil'in pivot noktası ise bir taban formasyonunun kırıldığı seviyedir.

Kazanç artışı ile kazanç ivmesi arasındaki fark nedir?

Büyüme "ne kadar arttı?" sorusudur, ivme ise "artış hızı yükseliyor mu?" sorusu. Bir şirketin kazancı yıllık %40, %30, %20 artıyorsa büyüyordur ama ivmesi negatiftir.

O'Neil'in yöntemini nereden okuyabilirim?

Yöntemin asıl anlatımı O'Neil'in kendi kitabındadır; kitabın içeriğini ve sınırlarını Mimarın Kütüphanesi'ndeki incelemede özetledik. Kitabın resmi bir Türkçe basımına rastlamadık.

CAN SLIM Borsa İstanbul'da da çalışır mı?

Bunu varsayamayız. Çerçeve ağırlıkla ABD piyasası ve belirli dönemler için çıkarılmış ölçütlere dayanır; başka piyasalarda aynı eşiklerin aynı sonucu vereceği doğrulanmış bir bilgi değildir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz. Geçmişte işleyen bir sistem geleceği garanti etmez.