Ponzi Şeması (Piramit Şeması)

Ponzi şeması, bir yatırımın gerçek bir iş faaliyetinden ya da kârdan değil, sürekli genişleyen yeni yatırımcı girişinden beslenen bir yapıdır. Erken yatırımcılara vadedilen yüksek getiri, aslında sonradan gelen yatırımcıların parasıyla ödenir — görünürde herkes kazanıyor gibi görünür, ama sistemin altında gerçek bir değer üretimi yoktur.

Nasıl Çalışır?

Kurucu, piyasa ortalamasının belirgin üzerinde ve genelde "garantili" bir getiri vadeder. İlk yatırımcılara söz verilen ödemeler gerçekten yapılır — ama bu ödemenin kaynağı bir yatırım kazancı değil, sisteme sonradan giren yeni yatırımcıların parasıdır. Erken katılanların gerçekten para kazandığını görmesi, yeni yatırımcıları ikna etmenin en güçlü aracı haline gelir.

Neden Çökmek Zorunda?

Sistem, her dönem bir öncekinden daha fazla yeni para girişi gerektirir — çünkü hem eski yatırımcılara ödeme yapılmalı hem de kurucunun kendi payı çıkarılmalıdır. Yeni yatırımcı girişi bir noktada yavaşladığında (ekonomik daralma, düzenleyici müdahale ya da basit güven kaybı yüzünden), ödemeler durur ve tüm yapı aynı anda çöker. Bu, tesadüf değil, yapının matematiksel bir zorunluluğudur.

Nasıl Tanınır?

Piyasa ortalamasının çok üzerinde ve tutarlı (dalgalanmayan) bir getiri vaadi, getirinin nereden geldiğinin belirsiz ya da aşırı karmaşık açıklanması, ve genellikle bağımsız bir düzenleyici kurumun denetimi dışında faaliyet gösterilmesi, en sık görülen ortak özelliklerdir.

Türkiye'de bu yapının en bilinen örneği, 1980-82 Banker Kastelli olayıdır: yeni gelen mevduat, önceki yatırımcılara vadedilen piyasa faizinin kat kat üzerindeki getiriyi ödemek için kullanılıyordu.

Bu tanım genel bilgilendirme amaçlıdır, belirli bir yapının hukuki niteliğine dair bir tespit içermez.