Ponzi Şeması (Piramit Şeması)

Ponzi şeması, bir yatırımın gerçek bir iş faaliyetinden ya da kârdan değil, sürekli genişleyen yeni yatırımcı girişinden beslenen bir yapıdır. Erken yatırımcılara vadedilen yüksek getiri, aslında sonradan gelen yatırımcıların parasıyla ödenir — görünürde herkes kazanıyor gibi görünür, ama sistemin altında gerçek bir değer üretimi yoktur.

Nasıl Çalışır?

Kurucu, piyasa ortalamasının belirgin üzerinde ve genelde "garantili" bir getiri vadeder. İlk yatırımcılara söz verilen ödemeler gerçekten yapılır — ama bu ödemenin kaynağı bir yatırım kazancı değil, sisteme sonradan giren yeni yatırımcıların parasıdır. Erken katılanların gerçekten para kazandığını görmesi, yeni yatırımcıları ikna etmeyi kolaylaştırabilir.

Yapı Neden Sürdürülemez Hâle Gelir?

SEC'e göre Ponzi şemaları, gerçek bir kazanç üretmedikleri ya da çok az ürettikleri için sürekli yeni para girişine ihtiyaç duyar. Eski yatırımcılara ödeme, sonradan gelenlerin parasıyla yapılır; organizatörler paranın bir kısmını kendilerine ayırabilir. Yeni yatırımcı bulmak zorlaştığında ya da çok sayıda yatırımcı parasını çekmek istediğinde bu tür yapılar çökme eğilimindedir.

Nasıl Tanınır?

SEC'in "uyarı işaretleri" listesinde öne çıkanlar şunlardır: az riskle yüksek getiri vaadi, piyasa koşullarından bağımsız ve fazla tutarlı getiri, kayıtlı olmayan yatırımlar ya da lisanssız satıcılar, gizli veya karmaşık stratejiler. Hesap özetlerinde hata olması ve para çekmekte zorlanmak da işaret olabilir.

Türkiye'de bu yapıyla sıkça karşılaştırılan örneklerden biri, 1980'lerin başındaki Banker Kastelli olayıdır. Dönemin anlatımlarına göre bu olayda yeni gelen mevduat, eski yatırımcılara vadedilen yüksek faizi ödemek için kullanılıyordu. Bu bir mahkeme kararı değil, dönemin anlatımıdır.

Bu tanım genel bilgilendirme amaçlıdır, belirli bir yapının hukuki niteliğine dair bir tespit içermez.